Экспортты мемлекетік реттеудің шетелдік тәжірибесі туралы қазақша реферат

Сыртқы сауда мен экспортты мемлекеттік реттеу тәжірибесі әр елдің экономикалық құрылымына, әлеуметтік мақсаттарына және әлемдік нарықтағы орнына қарай әртүрлі қалыптасады. Дегенмен халықаралық тәжірибеде ортақ қағидалар мен әмбебап құралдар жиынтығы бар. Төменде осы тәжірибелердің негізгі бағыттары жүйеленіп, мазмұны редакциялық тұрғыда нақтыланып берілді.

Сыртқы сауданы мемлекеттік реттеудің негізгі қағидалары

Қазіргі мемлекеттік реттеу тәжірибесін жинақтай отырып, мынадай базалық қағидаларды бөліп көрсетуге болады:

Алдымен шешілуі тиіс басым мәселелерді анықтау (приоритеттерді нақтылау).
Басқару иерархиясының барлық деңгейінде шаруашылық жүйелердің тиімді пропорционалдылығы мен тепе-теңдігін сақтау.
Реттеу мәселесінің деңгейі мен сипатына сәйкес әдістерді іріктеу.
Макроэкономикалық тұрақтылықты және қоғамның әлеуметтік-экономикалық ахуалына әсер ететін объектілерді реттеуге кешенді түрде кірісу.
Шешім қабылдауда жүйелілік қағидасын сақтау.

Реттеу механизмдері: қандай құралдар қолданылады?

Қағидаларды нақты іске асыру үшін мемлекет белгілі механизмдер мен әдістерге сүйенеді. Әр механизм сыртқы экономикалық міндетке қарай таңдап қолданылады және өзіне тән құралдар жиынтығын қамтиды.

Болжау және стратегиялық жоспарлау

Экспорт құрылымын, нарықтарды және тәуекелдерді алдын ала бағалау.

Қаржы-бюджеттік реттеу

Субсидия, грант, мемлекеттік бағдарламалар арқылы ынталандыру.

Салықтық реттеу

Салық жеңілдіктері және экспортқа әсер ететін фискалдық тетіктер.

Ақша-несиелік реттеу

Несие қолжетімділігі, мөлшерлеме, валюта саясаты арқылы әсер ету.

Бағалық (құндық) реттеу

Ішкі/сыртқы бағалар арақатынасы мен нарықтық сигналдарды теңгеру.

Кедендік-баждық және тарифтік реттеу

Тарифтер, баждар, тарифтік және бейтарифтік шаралар.

Әкімшілік-құқықтық реттеу

Нормалар, талаптар, бақылау және құқықтық режимдер.

Лицензиялық реттеу

Белгілі тауарлар экспорты/импорты үшін рұқсат беру жүйелері.

Нормативті-тарифтік үйлестіру

Техникалық регламенттер мен тарифтік саясаттың сәйкестігі.

Мемлекеттің араласу нысандары және оның себептері

Шетелдік тәжірибе мемлекеттің экономикаға, әсіресе сыртқы саудаға араласуының сан қырлы нысандары бар екенін көрсетеді. Үкіметтер жиі қолданатын шаралар:

Нарықты қорғау және шектеулер

Импортқа тарифтік және бейтарифтік шектеулер енгізу.
Экспортқа/импортқа мемлекеттік монополия орнату (жекелеген өнімдер бойынша).
Екіжақты үкіметаралық келісімдер арқылы жеткізілімдерді реттеу.

Ынталандыру және институционалдық қолдау

Субсидия, несие және экспортты арттырудың өзге шаралары.
Мемлекеттік компаниялар құру және жеке компаниялар капиталына қатысу.
Экспортты сақтандыру, маркетинг және ұлттық павильондар/өкілдіктер арқылы ілгерілету.

Неге мемлекет араласады?

Дамыған елдерде араласу көбіне экспорттан түсетін пайданы арттыруға және ұлттық өндірушілерді әлемдік баға ауытқуларынан, сондай-ақ тиімді шетелдік бәсекеден қорғауға бағытталады.

Дамушы елдерде мақсат тек бюджетті толықтыру немесе қорғау емес: экспорт нарығын әртараптандыру, шағын және орта бизнеске қолдау көрсету, ресурстар мен капиталды жұмылдыру арқылы әлемдік нарықтағы позицияны күшейту маңызды орын алады.

Протекционизм мен либерализм: екі үрдістің қатар жүруі

Қазіргі сауда саясаты көбіне протекционизм мен либерализм арасындағы тұрақты тартыспен сипатталады. 1950–1960 жылдары либерализация басым болғанымен, 1970–1980 жылдары «жаңа протекционизм» толқыны күшейіп, XXI ғасырдың басында белгілі дәрежеде қайта жанданды.

Тарифтердің төмендеуі

1950 жылдары Еуропа елдері мен АҚШ-та кеден баждарының орташа деңгейі шамамен 30–40% болса, 1970 жылдары 7–10%-ға дейін қысқарды. Қазіргі уақытта көбіне 3–5% аралығында құбылады.

«Шешуші түсініктеме»

Егер импорт ұлттық өнеркәсіпке айтарлықтай зиян келтірсе, бажды көтеруге болады деген уәж тәжірибеде жиі қолданыла бастады.

Ынталандыру бағдарламалары

Импортты либерализациялау көбіне экспортты мемлекеттік ынталандыру бағдарламаларымен қатар жүреді, әсіресе технологиялық өнімдер секторында.

Жоғары технологиялық экспортты қолдау: жанама тәсілдердің рөлі

Ғылымды қажет ететін тауарлар экспортына мемлекеттік қолдау көбіне жанама сипатта болады: зерттеу мен әзірлемені қаржыландыру, жаңалықты пайдаланғаны үшін амортизациялық төлемдерді ынталандыру сияқты тетіктер кең таралған. 1980 жылдары АҚШ пен Жапония бұл әдістерді электрондық есептеу машиналары сияқты жаңа буын технологияларын дамытуда белсенді қолданды.

Дамушы елдер стратегиясы: индустрияландыру немесе ресурс рентасы

«Жаңа индустриялы елдер» бағыты

Бірқатар елдер экономиканы модернизациялауды мақсат етіп, әлемдік экономикалық жүйенің заңдылықтарын тиімді пайдалануға ұмтылды. Олар арзан электроника мен тоқыма өнімдерін шығарып, сауда одақтары шеңберіндегі интеграциялық процестер арқылы өткізу нарықтарын кеңейтті.

Бұл модельді ұстанған елдер жан басына шаққандағы ЖІӨ өсімін жылына орта есеппен 5–6% деңгейінде қамтамасыз етіп, нәтижелер әсіресе 1960–1990 жылдары байқалды (Жапония, Сингапур, Оңтүстік Корея, Гонконг, Тайвань, сондай-ақ Латын Америкасынан Бразилия, Перу, Чили және т.б.).

Мұнай рентасына сүйенген модель

Дамушы елдердің бір бөлігі әлемдік экономикада басқа жолды таңдады: мұнай өнімдерін экспорттау және мұнай рентасын пайдалану. Бұл бағыт Мексика, Венесуэла, Нигерия сияқты елдердің тәжірибесінде көрінеді.

Мұнай рентасы көптеген мемлекет үшін даму қорларының қаржылық негізіне айналғанымен, мұндай модель ұзақ мерзімді тұрақтылық тұрғысынан қосымша тәуекелдер туындатуы мүмкін.

Еркін сауда мүмкіндігі және либерализацияның шектеулері

Еркін халықаралық сауда жүйесінде әр ел өндірістегі салыстырмалы артықшылықтарын пайдаланып, өндіріс ауқымын кеңейтуге және жаңа тұтыну нарықтарына шығуға мүмкіндік алады. Алайда тәжірибе көрсеткендей, сыртқы сауданы либерализациялау туралы шешім қабылдаудың өзі ашық экономиканың артықшылықтарын автоматты түрде қамтамасыз етпейді.

ТМД елдері мысалы: тәуекелдер

1990-жылдардың алғашқы жартысында бәсекеге қабілетсіз өндіріс салдарынан ішкі нарық шетелдік тауарлар ықпалына көбірек тәуелді болды. Тұтынушылар үшін бұл арзан әрі сапалы өнімге қолжетімділікті арттырса, екінші жағынан отандық кәсіпорындардың тоқтауы, жұмыссыздықтың өсуі, валютаның сыртқа кетуі сияқты салдарларды күшейтті.

Сонымен қатар ТМД елдерінің ашық нарығы Қытай, Түркия, Иран сияқты елдердің жедел өндірістік кеңеюіне жанама түрде қолдау берді. Нәтижесінде кейбір елдер (табиғи шикізатты қоспағанда) ішкі нарық үлесінен айырылып қана қоймай, әлемдік нарыққа шығу мүмкіндігін де тарылтып алды.

Қазақстан және табиғи ресурстар тәуекелі: «голландық ауру»

Қазақстан басқа көптеген мемлекеттермен салыстырғанда табиғи, әсіресе энергетикалық ресурстар қорының молдығымен ерекшеленеді. Ғылыми ортада бұл артықшылық ұзақ мерзімде кері әсер етуі мүмкін бе деген пікірталас бар. Себебі жоғары әрі тұрақты экономикалық нәтижелерге ресурсы тапшы елдер де қол жеткізіп отыр.

Терминнің мәні

«Голландық ауру» — табиғи ресурстарды (көбіне мұнай-газ) экспорттаудан түсетін табыс өскен кезде экономиканың өзге секторлары әлсіреп, инфляция күшейіп, ұзақ мерзімді өсу қарқыны төмендеуі ықтимал құбылыс.

Пайда болу логикасы

1
Ресурс экспорты есебінен елге валюта көп түсіп, артық қаржы ресурстары жиналады.
2
Бұл үрдіс ұлттық валюта бағамына қысым түсіріп, экономикадағы баға сигналдарын бұрмалай алады.
3
Табыстың бір бөлігі импортқа, қалған бөлігі ішкі «сатылмайтын» тауарлар мен қызметтерге (ішкі нарыққа арналған секторларға) бағытталады.
4
«Сатылмайтын» секторға сұраныс артқан сайын бағалар өсіп, ішкі инфляция күшейеді.
5
Кадрлар мен капитал ресурс секторына немесе тез өсетін салаларға ауысып, өңдеуші өнеркәсіп сияқты секторлар әлсірейді; нәтижесінде бәсекеге қабілетті экспорт қысқарады.

Норвегия тәжірибесі: ресурсты басқару арқылы тәуекелді төмендету

«Голландық ауру» тәуекелін тиімді басқарған елдердің бірі — Норвегия. 1965 жылы Солтүстік теңіз шельфінен мұнай мен газ кен орындары табылғаннан кейін мемлекет көмірсутегі секторын реттеуде белсенді рөл атқарды.

Институционалдық шешім

1972 жылы Парламент мұнай секторын қадағалауға және нұсқаулықтар шығаруға өкілеттігі бар мұнай директоратын құру туралы шешім қабылдады.

Мақсаттар мен қағидалар

Тиімді ұйымдастыру, әділ бәсекені қолдау, ақпарат алмасудың жүйесін құру және жаңа технологияларға жол ашу арқылы экспорт секторын нәтижелі ету. Түпкі мақсат — экспорттық бағаны оңтайландыру, ресурстарды ұқыпты пайдалану және экологиялық өлшемдерді ескеру.

Қазақстан үшін бұл тәжірибенің мәні — мемлекет пен трансұлттық корпорациялардың мүдделері арасында тепе-теңдік табуға болатынында. Ол үшін ресурстар иесі елде саяси, іскерлік және техникалық деңгейлерді қамтитын көпкомпонентті қоғамдық басқару жүйесі қажет.

Кең тараған тәсіл: табысты қорда жинақтау

Әлемдік тәжірибеде мұнай және басқа минералдық ресурстар экспорты есебінен түсетін, жылдам өсетін кірістерді арнайы қор арқылы жинақтау тәсілі жиі қолданылады. Қазақстанда бұл функцияны Ұлттық қор атқарады.

Әртүрлі елдердегі реттеу үлгілері: нені ескеру керек?

АҚШ, Нидерланд, Люксембург сияқты елдердің тәжірибесін салыстырғанда, әрқайсысы экспорттық шикізат секторын басқаруда өз тәсілдерін қолданатыны байқалады. Қазақстан үшін мүдделі тараптардың міндеттері мен құқықтарын айқын белгілейтін, қатаң рәсімдер мен жоғары ашықтыққа сүйенетін тәсілдер (америкалық үлгіге тән қағидалар) пайдалы болуы мүмкін.

Биржалық тауарлар және ауыл шаруашылығы

Дамыған елдерде мемлекеттік сауда ұйымдары дамушы елдерге қарағанда сирек кездеседі және көбіне ауыл шаруашылығы нарығымен байланысты. Олар әлемдік нарықта сатып алу-сату операцияларымен, экспортты арттырумен және ішкі өндірісті реттеумен шектелуі мүмкін.

Австралия, Канада, Оңтүстік Африка Республикасы, Израиль сияқты елдерде ауыл шаруашылығы өнімдерін сыртқы нарыққа ілгерілетуде коммерциялық дербестігі бар сауда кеңестері маңызды рөл атқарады.

АҚШ тәжірибесі: стратегиялық қорлар

АҚШ-та мемлекеттік органдар әлемдік нарыққа көбіне стратегиялық қорларға қатысты операциялар үшін ғана шығады. Бұл, негізінен, ауыл шаруашылығы тауарлары артығын стратегиялық шикізатқа айырбастау сияқты сыртқы операциялармен байланысты.

Көптеген мемлекеттік сауда ұйымдары салық жеңілдіктерін, қаржылық көмекті, тиімді несиелерді және өзге де преференцияларды пайдаланады.

Жапония сабағы: әлемдік сұраныстан басталатын өнім саясаты

Жапония әлемдік нарыққа бағдарланған ұлттық экономиканы дамытудың тиімді моделін көрсетті. Жапон тәжірибесінің маңызды тұсы — экспорт-импорт саясаты терең есептелмейінше, орнықты экономикалық табысқа жету қиын деген ұстаным.

Тәжірибелік жаңалық

Жапония өнімді алдымен ішкі нарықта сынап, содан кейін ғана сыртқы нарыққа шығару деген дәстүрлі тәртіптен бас тартып, керісінше, белгілі аймақтар мен елдердегі тұтынушы талғамын мұқият зерттеу арқылы әлемдік сұранысқа сай өнімді әзірлеуді ұсынды. Нәтижесінде 1983 жылы машина мен жабдықтарды экспорттауда жетекші орынға шықты.

Экспортты субсидиялау және халықаралық пікірталас

Дамыған елдерде ауыл шаруашылығы өнімдерін сыртқы нарыққа жеткізу үшін экспортты субсидиялау әлі де кең қолданылады. 1970–1980 жылдары мұнай бұрғылау платформалары мен кемелерді жеткізуде АҚШ пен Ұлыбританияда субсидия көлемі тауар құнының шамамен 10–30%, кей жағдайларда 30–40%-ына дейін жеткені айтылады.

Көрмелер, жарнама және сақтандыру

Отандық тауарларды шетелде ілгерілету, ұлттық өкілдіктерді қолдау және экспорттық жеткізілімдерді сақтандыру салаларындағы нормалар әдетте салыстырмалы түрде либералды. Мысалы, Ұлыбритания 1980-жылдары шетелде жыл сайын жүздеген көрме ұйымдастырып, шығындардың едәуір бөлігін мемлекет есебінен жапқан.

Дүниежүзілік сауда ережелерімен қайшылық

Экспортты қаржыландыру, несиелеу және отандық өндірушілерге берілетін мемлекеттік субсидиялар кей жағдайда Дүниежүзілік сауда ұйымы қағидалары тұрғысынан сынға ұшырайды. Себебі бұл шаралар еркін бәсекелестік принципін әлсіретуі мүмкін.

Қорытынды ой

Экспортты мемлекеттік реттеу — бір ғана құралға сүйенетін қарапайым саясат емес. Ол басымдықтарды дұрыс қоюды, макроэкономикалық тұрақтылықты сақтауды, протекционизм мен либерализм арасындағы тепе-теңдікті табуды және ресурстық табысты тиімді басқаруды талап етеді. Шетелдік тәжірибе көрсеткендей, нәтижеге жеткізетін шешімдер көбіне институционалдық сапаға, ашықтыққа және ұзақ мерзімді стратегияға тәуелді.