Орыс тілінде эквиваленттілік сөзі эквивалентті сын есімінің ерекшеліктеріне тең

Аударматанудағы барабарлық (эквиваленттілік) мәселелері

Аудару дәлдігі мәселесін филологтар ертеден бері қарастырып келеді. Қазіргі кезеңде бұл проблема әртүрлі аударматанулық бағыттарда жүйелі түрде зерттелуде: Қазақстан мектебі (Г. И. Исина, А. Алдашева және т.б.), Ресей мектебі (А. Т. Алексеева, В. Н. Комиссаров, Н. Р. Ткачев және т.б.), Германия мектебі (Г. Егер, К. Райс, Е. Штойберг және т.б.). Осы зерттеулердің басым бөлігінде назар «эквиваленттілік» терминіне аударылады.

Терминнің қалыптасуы және ғылыми дәстүр

В. Н. Комиссаровтың пікірінше, эквиваленттілік ұғымы аударманың басты ерекшелігін ашып, қазіргі аударматануда негізгі категориялардың бірі болып табылады. Термин аударма теориясында салыстырмалы түрде кеш орнықты: 1938 жылдан бастап Лейпциг аударма мектебі аясында қолданылғаны айтылады. П. М. Топер бұл ұғымның аударма теориясына қашан және қайдан енгенін нақтылауға ұмтылады.

Эквивалент терминін алғаш рет Р. Якобсон «Аударманың лингвистикалық аспектілері туралы» мақаласында ұсынғаны көрсетіледі. Егер аударматану теориясы ХХ ғасырдың ортасында дербес сала ретінде қалыптасса, оның негізгі категориясын білдіретін термин де сол кезеңде кең танылды. Сонымен бірге, кейбір тілдерде (мысалы, француз тілінде) «эквивалент» сөзі бүгінгі лингвистикалық мағынаға жақын қолданыста ХІХ ғасырдың екінші жартысында-ақ тіркелген (1864 ж.); мысал ретінде Ш. Бодлер еңбектеріндегі қолданыстар аталады.

Эквиваленттіліктің салыстырмалылығы

Жалпы ғылыми тұрғыдан алғанда, «эквивалент» ұғымы «бірдей», «мағынасы тең», «күші тең», «бір нәрсені белгілі бір байланыста алмастыра алатын» деген сипаттармен түсіндіріледі. Алайда анықтамаларда ішкі қайшылық та байқалады: бір жағынан, салыстырылатын объектілер «абсолютті түрде ұқсас» деп сипатталса, екінші жағынан, олардың «толық алмастыра алуы» белгілі бір қатынасқа тәуелді екені меңзеледі. Бұл қарама-қайшылық эквиваленттілік ұғымының салыстырмалы табиғатын көрсетеді.

«Эквивалент», «сәйкестілік» және Комиссаров ұстанымы

Аударматануда эквиваленттілікпен қатар «сәйкестілік» термині де жиі қолданылады. Кей еңбектерде бұл терминдер бірін-бірі алмастырып қолданылса, басқа зерттеулерде олар әртүрлі категорияларды білдіреді.

Осылайша, Комиссаров түсіндіруінде эквиваленттілік Рецкер ұсынған «жекелеген тұрақты сәйкестіктер» шеңберінен кеңірек: ол аудару үдерісінің жалпы мақсатын, нәтижеге қойылатын басты талапты сипаттайды.

Барабарлық (адекваттық): мазмұн мен функцияның дәлдігі

Аударудағы барабарлық ұғымы таным теориясындағы «объективті ақиқаттылықты дұрыс қайта құру» түсінігімен байланыстырылады. Аударма теориясында мұндай «ақиқат» ретінде түпнұсқа мәтін қарастырылады: мәтін — байланыстар жүйесі, ал аударманың мақсаты — осы жүйені басқа тіл құралдарымен мүмкіндігінше дұрыс қайта құру.

Бұл жерде маңызды жайт бар: «дәл», «дұрыс», «сәйкес» сияқты анықтамалар жиі қолданылғанымен, олар тым абстрактылы болуы мүмкін. Сондықтан барабарлықты нақтылау үшін мазмұнды ғана емес, мәтіннің қызметін (функциясын), стилін, адресатқа әсерін де ескеру қажет.

Эквиваленттіліктің мазмұндық қабаттары

Мәтінді қабылдаушының реакциясы мен мәтін мазмұнын жеткізу мәселесін талдағанда, мазмұнның қандай элементтерден тұратынын айқындау маңызды. Л. К. Латышев А. Д. Швейцер көзқарасын қолдап, төрт құрамдас элементті көрсетеді:

1. 1

   Денотативті мағына — заттық жағдайды, объективті шындықты белгілеумен байланысты (заттық-логикалық мазмұн).

2. 2

   Синтаксистік мағына — пікір элементтерінің арасындағы байланыстарды, құрылымды көрсетеді.

3. 3

   Коннотативті мағына — функционалды-стилистикалық және экспрессивтік бояумен байланысты.

4. 4

   Прагматикалық мағына — коммуникацияға қатысушылардың қарым-қатынасы мен жағдайына тәуелді.

Негізгі терминдер: денотат, коннотация, сигнификат, прагматика

Лексика-семантикалық эквиваленттіліктің деңгейлері

Мәтін мазмұнын құрайтын семантикалық құрылым көптеген факторға тәуелді: денотатпен байланыс, ұғымдық бейне, қабылдаушының тезаурусы, коммуникация жағдайы, тіл коды және мәдени-тарихи дәстүр. Осы негізде лексика-семантикалық эквиваленттіліктің төмендегідей деңгейлерін ажыратуға болады:

Қатысты тақырыптар: көркем аударма, реалия сөздер және оқыту материалдары

Аударма адам қызметінің ең көне түрлерінің бірі екені даусыз. Ежелден-ақ ол әртүрлі тілде сөйлейтін адамдардың қарым-қатынасына мүмкіндік беріп, маңызды әлеуметтік қызмет атқарды. Жазбаша аудармалардың таралуы өзге халықтардың мәдениетімен танысуға жол ашып, әдебиеттер мен мәдениеттердің өзара ықпалдасуына жағдай жасады.