Қазақша рефераттар

Жаңалық нарығының механизмі және функциялары

Нарықтық экономика және инновация

Елімізде нарықтық экономика заңдарына сай қалыптасып келе жатқан кәсіпорындар мен фирмалар үшін инновацияға деген көзқарас ерекше маңызды. Нарық жағдайында кәсіпорындар арасындағы бәсекелестік көбіне инновациялық қызметті талап етеді. Сондықтан инновациялық қызметтің рөлін терең түсіну үшін инвестиция ұғымын, оның механизмдерін және басқару логикасын жүйелі түрде зерттеу қажет.

Неге бұл мәселе өзекті?

  • Инновация бәсекеге қабілеттілікті күшейтеді және нарықтағы позицияны бекітеді.

  • Инвестиция мен инновация байланысы тиімді қаржыландыру моделін таңдауға көмектеседі.

  • Жобаларды бағалау және басқару сапасы тәуекелді азайтады.

  • Ынталандыру тетіктері жаңа идеялардың пайда болуына жол ашады.

Инновациялық қызметті талдаудың бағыттары

Ғылыми тақырыптың мазмұнын ашу үшін ұйымның инновациялық қызметін талдауда мына бағыттарды қарастырған жөн:

  • Құрылым және басқару логикасы

    • Мәселелердің негізделген құрылымдық идеясын талдау.
    • Ұйымның рационалды құрылымын талдау.

  • Команда және жобаны басқару

    • Ұйым басшысының инновациялық жобаларды басқару қабілетін және команданың кәсіби шеберлігін талдау.

  • Ақпарат және әдіснама

    • Ұйымның ақпараттық қамтамасыз ету сапасын талдау.
    • Ғылыми тұрғыдан келу және қазіргі менеджмент әдістерін жобалауда қолдану сәйкестігін талдау.

  • Нарық және портфель

    • Ұйымның бәсекелестік мүмкіндігін қолдануын талдау.
    • Инновация және жаңалықтар портфелінің құрылымын талдау: сатып алынатын, енгізілетін, жинақталатын, өздері әзірлейтін, сатуға арналған жаңалықтар.

  • Бағалау және ынталандыру

    • Жоба сараптамасының сапасын талдау.
    • Инновациялық қызмет тиімділігін есептеу көрсеткіштерінің сапасын талдау.
    • Инновациялық қызметті ынталандыру жүйесін талдау.

Талдау принциптері мен әдістері

Негізгі принциптер

  • Диалектика: жүйелік және динамикалық тұрғыдан келу; қажеттілік пен кездейсоқтықты ашу; бірлік пен қарама-қайшылық күресі; өтпелілік; терістеуді терістеу.
  • Талдау мен жинақтаудың бірлігі.
  • Ранжирлеу (басымдықтарды анықтау).
  • Баламалы нұсқалардың сәйкестігін қамтамасыз ету.
  • Оперативтілік және сандық анықтылық.

Қолданылатын әдістер

Салыстыру әдісі

Баланстық әдіс

Индекстік талдау

Факторлық талдау

Бұл тәсілдер ұйымның инновациялық қызметінің нәтижелілігін дәл өлшеуге және басқарушылық шешімдерді негіздеуге мүмкіндік береді.

Инновация — экономикалық категория

Инновация — экономикалық категория. Категория ретінде ол жаңа енгізудің жалпы және маңызды қасиеттерін, себептерін және қатынастарын сипаттайды. Инновацияның маңызы оның функциялары арқылы айқындалады: экономикалық категорияның функциясы құбылыстың ішкі мазмұнын нақты түрде ашады.

«Ақша — инновация» айырбасы

Нарыққа сатуға дайын инновация шығарылған кезде «ақша–инновация» айырбасы жүреді. Осы айырбастың нәтижесінде кәсіпкер (өндіруші немесе инвестор-сатушы) алған қаражат арқылы:

  1. инновацияны әзірлеу және сату шығындарын жабады;
  2. инновацияны енгізуден пайда алады;
  3. жаңа инновацияларды жасауға ынта қалыптастырады;
  4. келесі инновациялық процестерді қаржыландыратын қайнар көзді күшейтеді.

Инновацияның негізгі функциялары

Өндірістік

Инновация кең ауқымды дамудың маңызды қайнар көзі. Нарықта сатылған инновациялардан түскен түсім қаржылық ресурстарды қалыптастырып, инновациялық үдерістің тиімділігімен байланысты кәсіпкерлік пайданы ұлғайтады. Бұл пайда сауда-өндірістік, инвестициялық, инновациялық және қаржылық қызмет көлемін кеңейтуге бағытталуы мүмкін және әдетте ақша ағымын жоспарлау құжаттарында белгіленеді.

Инвестициялық

Инновацияны өткізуден түскен пайда капитал ретінде де пайдаланылуы мүмкін. Пайда табуға бағытталған бұл қаражат жалпы инвестицияларды қаржыландыруға немесе инновацияның жаңа түрлерін дамытуға жұмсалады. Осы байланыс инновацияның инвестициялық функциясын сипаттайды.

Ынталандырушы

Инновацияны енгізуден алынған пайда кәсіпкердің негізгі мақсатына тікелей сәйкес келеді және жаңа жаңалықтарды іздеуге тұрақты стимул береді. Бұл жағдай сұранысты зерттеуге, маркетингті күшейтуге және қаржылық басқарудың заманауи тәсілдерін қолдануға (реинжиниринг, бренд-стратегия, бенчмаркинг және т.б.) қызығушылықты арттырады.

Жаңалық нарығы: механизм және функциялар

Жаңалықтар нарығын инновациялық кәсіпкерлікпен, тауар-жаңалықтарды өндіру және орналастыру ерекшеліктерімен байланысты экономикалық формалар мен механизмдердің жүйесі ретінде қарастыруға болады. Нарықтық механизмнің құрамына бағалар, ақша, несие және басқа да құндық категориялар кіреді.

Нарықтық механизм нені реттейді?

  • Жаңалыққа сұраныс пен ұсыныс арақатынасын.
  • Бағалардың қалыптасуын және бағалар масштабын.
  • Жаңалықтың өзіндік құны мен коммерциялық тартымдылығын.
  • Өндіруші мен кәсіпкер үшін тауар-жаңалықтарды басқару факторларын.

Сұраныс пен ұсыныс қайшылығы

Сұраныс пен ұсыныстың объектілік құрылымында сәйкессіздіктер туындауы мүмкін. Мысалы: сатып алушылардың ірі инвестиция талап ететін негізгі жаңалықтардан бас тартуы; ұсынылған жаңалық сапасының (техника деңгейінің) күткенді қанағаттандырмауы; ескі технология мен шикізат жеткізушіні ауыстыруға құлықсыздық.

Көп жағдайда жаңалыққа сұраныс оған сәйкес ұсыныстың болмауынан қанағаттандырылмайды. Бұл, әсіресе, ғылымды көп қажет ететін техника мен технология түрлеріне тән. Даму күрделілігі мен біртұтастығы сұраныстың пайда болуы мен оны толық қанағаттандыру арасындағы уақыт аралығын ұзартады.

Инновациялық тауарлардың түрлері

Төменде жаңалықтар нарығында кездесетін инновациялық тауарлар топтарының жалпы сипаттамасы берілген.

Инновациялық тауар түрі Сипаттамасы
Бірлік жаңалығы Белгілі бір өмірлік циклі және моральдық тозуы бар интеллектуалдық қызмет нәтижесі ретінде қалыптасатын өнімді білдіретін инновациялық тауар.
Объектік жаңалық Жаңа тұтынушылық құндылық қалыптастыратын, техника мен технология дамуының белгілі тенденцияларын ұсынатын өзара байланысты бірнеше жаңалық түрі.
Негізгі жаңалық Жаңа өнімдерге сұранысты қалыптастыратын немесе экономикалық өсудің жаңа сапасын қамтамасыз ететін жаңалықтардың біртұтас кешені.
Бағдарламалық жаңалық Жаңа сұранысты қамтамасыз ететін бірлік, объектік және негізгі жаңалықтардың өзара байланысқан, өзгермелі бірыңғай кешені.

Интеллектуалдық меншік және нарықтың жұмыс істеуі

Қалыптасып жатқан нарықтың маңызды ерекшелігі — интеллектуалдық меншік объектілерін мойындаусыз және құқықтық бекітусіз жаңалықтар нарығы толыққанды қызмет ете алмайды. Интеллектуалдық меншік объектісі ретінде жаңалық тауар-ақша қатынасында жүретін өзге тауарлар сияқты қарастырылады.

Экономикалық айналысқа қатысу шарттары

  • Объектіні легитимизациялау: өнімге құқықтың болуы және экономикалық айналысқа кіруі.
  • Беру формасы: құқықтарды беру немесе пайдалану тәртібінің айқындығы.
  • Нарық субъектісі ретінде қатысуға жеткілікті объективті интеллектуалдық өнімнің болуы.

Қорытынды

Инновациялық кәсіпкерлік — новаторлық функциямен байланысты кәсіпкерлік қызметтің моделі. Кәсіпкердің рөлі — еңбек, жер және капитал сияқты дәстүрлі экономикалық факторларды ұтымды пайдалана отырып, бұрын болмаған жаңалықтарды табу, әзірлеу және нарыққа шығару. Сондықтан новаторлық қызмет қазіргі нарықтық экономиканың ең өзекті мәселелерінің бірі болып қала береді.

Әдебиеттер

  1. Ахметов Қ.Ғ. «Менеджмент негіздері», Алматы, 2003, 34 б.
  2. Мейірбеков А.К., Әлімбеков Қ.Э. «Кәсіпорын экономикасы», Алматы, 2003, 127 б.
  3. Зайцев Н.А. «Экономика, организация и управление производством», Москва, 2000, 146 б.
  4. Балабанов И.Т. «Инновационный менеджмент», «Питер», Санкт-Петербург, 2001, 157 б.