Ұрып ойналатын - даңғыра

Қай халықтың музыка аспаптары болсын өмірге жайдан-жай келмейді. Олар адамның жан дүниесін, ішкі сезім иірімдерін білдіру қажеттілігінен туып, әр халықтың тұрмыс-тіршілігіне, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпына орай қалыптасады. Сөзбен, ән-өлеңмен айтып жеткізу қиын сырлы әуен мен күрделі көңіл күйді сыртқа шығару үшін адам музыкалық аспаптарды ойлап тапқан.

Қазақтың ұлттық музыка аспаптарын түбегейлі зерттеген ғалым Болат Сарыбаевтың айтуынша, өңірлік мұражайлардың қорлары мен экспозицияларында қазақтың 400-ден астам көне музыкалық аспаптары сақтаулы. Тек Санкт-Петербургтегі Мемлекеттік этнографиялық мұражайдың өзінде қазаққа тән 50-ден астам ұлттық музыкалық аспап бар.

Бұл жерде тағы бір маңызды жайт бар: көптеген зерттеушілер түркі тілдес халықтардың музыкалық аспаптарының пайда болуы мен тегі ортақ деген тұжырымға әр қырынан келіп, бір нүктеде тоғысады. Белгілі этнограф С. Е. Малов көне ескерткіштердің түркі тілдес халықтар тарихына ортақ арқау екенін атап өтсе, орыс ғалымы В. Виноградов музыка аспаптарының өзара байланысы айқын көрінетін белгілер Солтүстікке, Орталық Қазақстанға, Оңтүстік Сібірге және Алтайға жетелейтінін жазады. Демек, бұл пікірлер қазақ аспаптарының Алтай, хакас, тува, якут халықтарының аспаптарымен тарихи тамырлас болуы мүмкін екенін меңзейді.

Ұмыт қалған мұра және қайта жаңғыру

Қазақтың ұлттық музыка аспаптарының көбі ғасырлар бойы халқымыз бастан кешкен саяси және қоғамдық-әлеуметтік өзгерістерге байланысты қолданыстан шығып, біртіндеп ұмытылды. 1960 жылдарға дейін кең таралған, көпшілікке белгілі аспаптар негізінен төртеу-ақ болды: домбыра, қобыз, сыбызғы, сырнай. Оның өзінде, көбіне домбыра мен қобыз ғана кең қолданылды; кей өңірлерде қобыздың өзін білмейтін кездер де болған.

Қазақтың ұлттық музыка аспаптары ұлы ғалым Әл-Фарабиден бастап, Шоқан Уәлиханов, Абай, Әлкей Марғұлан, Ахмет Жұбанов секілді тұлғалардың назарынан тыс қалған емес. Мәселен, Абай Құнанбайұлы орыс досы Н. Долгополовпен бірге 1885–1893 жылдар аралығында бірнеше музыкалық аспапты тауып, жинаған. Абай әсіресе сирек кездесетін нұсқаларды жинауға ден қойған.

Семей қаласындағы Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық мұражайында үш ішекті екі домбыра, қияғы өте қарапайым екі қылқобыз, сыбызғы және асатаяқ сақталған. Сондай-ақ суретшілер Г. Гуркин мен Н. Белослюдовтің Абай жинаған музыкалық аспаптарды бейнелеген суреттері де белгілі.

Болат Сарыбаев және аспаптардың қайта оралуы

Бүгінде қазақтың отыздан астам ұлттық төл музыка аспабы кеңінен танымал. Бұл мұраның қайта жаңғыруына 1960 жылдардан бастап көне ұлттық аспаптарды зерттеуге өлшеусіз үлес қосқан ғалым Болат Сарыбаевтың еңбегі зор. Ол аспаптарды өңір-өңірден, мұражайлардан, ғылыми дереккөздерден тынымсыз іздеп тауып, қайта жасатып, сол құраммен ансамбль ұйымдастыруға дейін ұйытқы болды.

Б. Сарыбаев жіктемесі: ұлттық аспаптар топтары

Болат Сарыбаев қазақтың ұлттық музыка аспаптарын бірнеше топқа бөліп, төмендегідей жіктейді.

I. Үрлеп тартылатындар

1) Флейталық

• Сыбызғы
• Үшпелек
• Сазсырнай
• Үскірік
• Тастауық
• Ысқыруық

2) Тростық

• Қамыс сырнай
• Қос сырнай
• Қауырсын сырнай

3) Мундштуктік

• Мүйіз сырнай
• Ұран
• Бұғышақ
• Керней

II. Ішекті

1) Шертіп ойналатын

• Жетіген
• Шертер
• Домбыра

2) Қияқпен ойналатын

• Қылқобыз

III. Мембраналы

Ұрып ойналатын аспаптар:

• Даңғыра
• Кепшік
• Дабыл
• Дудыға
• Дауылпаз
• Шыңдауыл

IV. Сым тілшелі

• Шаңқобыз

V. Сілкіп ойналатындар

• Асатаяқ
• Шың
• Сылдырмақты қамшы
• Қоңырау