Қазақстанда азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет қалыптастырудың ерекшеліктері туралы қазақша реферат
Азаматтық қоғам институттарын қолдаудың мемлекеттік бағыты
Азаматтық қоғам институттарының дамуы үшін мемлекет бұл үдерістің жасампаз сипатта өрбуіне, азаматтардың саяси белсенділік танытуына қажетті жағдайлар жасап, қолдауы тиіс. Осы тұрғыда Қазақстан Президентінің халыққа жолдауындағы тапсырмаларға сәйкес үкіметтік емес ұйымдарды (ҮЕҰ) қолдаудың мемлекеттік тұжырымдамасы әзірленді.
Қазақстандағы азаматтық қоғамның қалыптасуы қоғам өмірін демократияландырудың және құқықтық мемлекет орнықтырудың маңызды алғышарты екенін ескерсек, бұл бағытты мемлекеттік саясат деңгейіне көтеретін уақыт жетті. Демек, ҮЕҰ-ды қолдаудың тұжырымдамасын қабылдаумен қатар, Президент жанындағы Демократия және азаматтық қоғам мәселелері жөніндегі ұлттық комиссияның өкілеттілігін кеңейтіп, азаматтық қоғам институттарын шынайы дамыту мемлекеттік саясаттың орнықты бағытына айналуы қажет.
Негізгі ой
Азаматтық қоғамды дамыту — демократияландыру мен құқықтық мемлекеттің орнығуына апаратын жүйелі мемлекеттік міндет.
Күтілетін нәтиже
Кешенді қолдау шаралары тәуелсіз Қазақстанның Конституцияда белгіленген мұраттарға сай құқықтық мемлекет ретінде дамуына оң ықпал етеді.
Қазақстандағы азаматтық қоғам: негіз бар, бірақ жеткіліксіз
Қазақстанның саяси жүйесін демократияландыру, өркениетті нарықтық экономика мен құқықтық мемлекетті құру үшін азаматтық қоғамның маңызы ерекше. Бүгінде азаматтық қоғамның қалыптасуына қажетті институционалдық негіз жалпы алғанда жасалған: құқықтық алаңда әртүрлі ерікті бірлестіктер мен «үшінші сектор» ұйымдары қызмет етеді.
Алайда азаматтық қоғамның нәтижелі жұмыс істеуі үшін тек формалды институттардың болуы жеткіліксіз. Қазақстанда азаматтық қоғамның кемелденуіне кедергі келтіретін себептер көбіне мәдени-әлеуметтік дамудың толық қалыптаспауымен байланысты. Мұнда әлеуметтік эволюция қажет, бірақ бұл үдерісті «уақыт өзі шешеді» деп күтіп отыруға болмайды: мәдени-әлеуметтік ілгерілеу мемлекеттің, қоғамның және институттардың белсенді күш салуына тәуелді.
Азаматтық қоғамның мәні
- Азаматтардың халықаралық деңгейде танылған құқықтары мен бостандықтары сақталады.
- Заң үстемдігі қоғамдық өмірдің негізгі қағидатына айналады.
- Материалдық, қоғамдық, саяси және мәдени даму жоғары деңгейге көтерілген сайын құқықтық мемлекетке өту мүмкіндігі артады.
Құқықтық мемлекет: өлшемдері мен қағидаттары
Құқықтық мемлекет — конституциялық басқару тәртібі қамтамасыз етілетін, биліктің шынайы бөлінісі орын алатын және тармақтардың тиімді өзара іс-қимылы мен тежемелік-баланстық бақылауы іске асатын мемлекеттік құрылым. Мұнда саясат пен билік институттарына әлеуметтік бақылау орнайды, дамыған құқықтық жүйе мен тиімді сот билігі қалыптасады.
Заң алдындағы теңдік
Демократиялық жолмен қабылданған заң алдында қоғамның барлық мүшелері тең.
Халық еркі
Заң халықтың еркін білдіруі және қоғамдық келісімнің құралы болуы тиіс.
Құқықтар кепілдігі
Жеке адамның құқықтары мен бостандықтары нақты механизмдер арқылы қорғалады.
Мұндай мемлекетте пікір алуандығы кең өріс алады. Қазақстан да өзінің саяси жүйесінің келешегін құқықтық мемлекеттің қалыптасуы және дамуымен байланыстырады. Бұл бағытта атқарылып жатқан іс бар, қоғам біртіндеп заңдық кеңістікте өмір сүру дағдысын қалыптастыра бастады.
Қайшылықтар: құқықтық мемлекетке өтудегі негізгі тосқауылдар
Соған қарамастан, Қазақстанда құқықтық мемлекет қалыптастыру ісінде елеулі қайшылықтар бар. Зерттеуші Д. Арғымбаев атап көрсеткен төрт негізгі қайшылықты төмендегідей жүйелеуге болады:
1) Заңды орындау мәдениетінің әлсіздігі
Басқарушы элита өкілдері мен қатардағы азаматтардың заңды бұзуға немесе орындамауға жол беруі заңдардың «жұмыс істеу қабілетін» төмендетеді.
2) Батыстық стандартты механикалық көшіру
Құқықтық қоғамның батыстық үлгісіне ұмтылу барысында Қазақстанның тарихи тәжірибесі мен саяси дүниетанымының тамырлары жеткілікті ескерілмей қалуы мүмкін.
3) Ұлттық құқықтық-мәдени сабақтастықтың үзілуі
Саяси-құқықтық мәдениеттің ұлттық дәстүрлерден, соның ішінде қазақ этносының танымдық кеңістігінен алшақтауы құндылықтық тіректерді әлсіретеді.
4) Құқықтық мәдениеттің төмен деңгейі
Коммунистік идеологияның ұзақ ықпалы, өтірік пен алдаудың қалыпқа айналуы азаматтардың заңды құрметтеуін және оны күнделікті өмірде басшылыққа алуға ұмтылысын әлсіретті.
Түйінді қорытынды
Азаматтық қоғам құрып, одан құқықтық мемлекетке өту жолында осы қайшылықтар ескеріліп, жүйелі түрде еңсерілмесе, азаматтық қоғам институттарын толыққанды орнықтыру қиынға соғады.
Конституцияның рөлі және 1995 жылғы құқықтық негіз
Азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекетте ең жоғары құндылық — азамат, оның құқықтары мен бостандықтары және олардың заңдық тұрғыда қорғалуы. Ал құқықтық демократиялық мемлекетте ең жоғары заңдық күші бар құжат ретінде Конституция айрықша мәнге ие.
Осыған сәйкес, Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы демократиялық қоғам құруға және әрбір адамның автономиясын заң жүзінде кепілдендіруге қажетті құқықтық жағдайлардың негізін қалады. Оның ішінде азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын конституциялық деңгейде бекіту, билік тармақтарының бөлінуі, тәуелсіз конституциялық бақылау, заңның үстемдігі, идеологиялық және саяси әр алуандылық қағидаттары қамтылды.
Даму логикасы: табиғи эволюция және тарихи сабақтастық
Азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекетті қалыптастыру — күрделі, ұзақ әрі қайшылықты үдеріс. Ол бір күнде, әкімшілік нұсқаумен пайда болмайды. Мұндай құрылымдар белгілі бір тарихи кезең ішінде саяси жүйенің табиғи түрде жоғары деңгейге дейін дамуына байланысты орнығады.
Сондықтан Қазақстанда құқықтық мемлекет қалыптастыру ісіне қазақ ұлтының тарихи ой-санасы мен саяси мәдениетінің озық үлгілері қызмет етуі маңызды. Демократиялық нысандарды енгізу — азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекетті орнықтырудың басты алғышарттарының бірі ретінде қарастырылады.
Қазіргі ахуал: қатар жүріп жатқан екі үрдіс
Қазіргі Қазақстанда азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет құру жолында күрделі үдерістер жүріп жатыр: құндылықтарды қайта бағалау, рухани бағдарлардың жаңаруы, қоғамдық сананың трансформациясы билікке, қоғамға және саяси жүйеге деген көзқарастарды қайта қалыптастыруда.
Оң үрдістер
- Ұлтаралық татулық пен келісімнің сақталуы.
- Түрлі саяси күштердің көрініс табуы.
- Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын жариялайтын конституциялық нормалардың орнығуы.
Кері үрдістер
- Қоғамның көптеген салаларын қамтитын жемқорлық тәуекелі.
- Биліктің шамадан тыс орталықтануы.
- Үкіметке сенімсіздік және қалыптасқан жүйеге қанағаттанбаушылық.
Осыдан шығатын түйін: азаматтық қоғам елде қалыптасу сатысында. Әлі де үкімет қызметіне тиімді қоғамдық бақылау жасай алатын, саяси күштердің теңдігін қамтамасыз ететін және шынайы бәсекелестік тудыратын институттар жеткілікті деңгейде орнықпай отыр. Бұған бұрынғы тоталитарлық тәртіп пен номенклатуралық басқаруға бейім қоғамдық сананың инерциясы да кедергі келтіреді.
Демократияның ерекшелігі және ұзақ мерзімді міндет
Қазақстандағы демократиялық өзгерістердің бір ерекшелігі — олардың едәуір бөлігі қоғамның тікелей сұранысынан ғана емес, биліктің саяси бағыты арқылы да іске аса бастады. Ал Батыс елдерінде демократиялық даму көбіне жаңа қоғамдық қатынастардың ұзақ эволюциясы нәтижесінде орнықты: құқықтар мен бостандықтарды құрметтеу, мемлекет құзыретін шектеу, жергілікті өзін-өзі басқаруды күшейту сияқты үрдістер уақыт өте қалыптасты.
Осыған сәйкес, Қазақстан да өзіне қажетті құндылықтарды біртіндеп игеріп, азаматтық қоғам бағытына енді ғана нық қадам басып келеді. Бұл — ел үшін ұзақ әрі күрделі үдеріс, әрі тұрақты саяси ерік-жігерді, институционалдық сенімді және қоғамның белсенді қатысуын талап етеді.