Ежелгі адамдардың материалдық және рухани мәдениеті туралы қазақша реферат
Материалдық және рухани мәдениеттің өрлеуі
Рулық құрылыстың ыдырауы кезеңінде экономикалық және әлеуметтік үдерістер күрт жеделдеп, соның нәтижесінде білімнің бастапқы негіздері де қарқынды дами түсті. Қоғамдық қатынастар күрделенген сайын табиғатты бақылау, есептеу, өлшеу, жоспарлау сияқты дағдылардың маңызы артты.
Егіншілік және уақытты есептеу
Әсіресе ирригациялық егіншіліктің дамуы күнтізбені реттеуді, демек астрономиялық бақылауларды жүйелеуді талап етті. Алғашқы күнтізбелер көбіне айлық жүйеге негізделді. Айлық жыл мен күндік жылдың сәйкес келмеуі уақытты дәлірек есептеуге ұмтылысты күшейтіп, математикалық білімнің дамуына түрткі болды.
Айырбас, өлшеу және геометрия
Айырбастың кеңеюі, есептеу жүйесінің жетілуі және жеке егіншіліктің пайда болуы өлшеу мен геометриялық есептеуді дамытты. Жер телімдерін бөлу, су арналарының бағытын анықтау, шаруашылықты жоспарлау сияқты қажеттіліктер практикалық геометрияның қолданылу аясын кеңейтті.
Техника, ғылым бастамалары және кеңістік туралы түсінік
Металлургия және химия негіздері
Рудалы металдарды балқыту ісінің дамуы материалдардың қасиеттерін тануға, қоспаларды таңдауға, өңдеу тәсілдерін жетілдіруге әкелді. Осы тәжірибелер кейіннен химияның бастапқы ұғымдары қалыптасуына негіз болды.
Жорықтар, бақылаулар және картография
Тонаушылық соғыстардың күшеюі мен соған байланысты құрлықтық және теңіздік жорықтар астрономиялық бақылаулардың көбеюіне ықпал етті. Сонымен қатар кеңістік туралы түсінік кеңейіп, география мен картография дамуына жол ашты.
Қорғаныс құрылыстары және сәулет
Қорғаныс жүйелерін салу тәжірибесі ірі құрылыс дағдыларын жинақтап, монументалды тас архитектурасының қалыптасуына көмектесті. Бұл үрдіс инженерлік ойлаудың күшеюімен қатар, қоғамдағы билік пен беделді де айқындайтын белгіге айналды.
Өнер, қолөнер және әлеуметтік тапсырыс
Әскери-тайпалық ақсүйектердің қажеттіліктері зергерлік әшекейлер, қымбат қару-жарақ, ыдыс-аяқ, киім-кешек жасауды жеделдетті. Осы сұраныс көркемдік өңдеу мәдениетін кеңейтіп, әртүрлі материалдармен жұмыс істеудің күрделі тәсілдерін тұрақтандырды.
Металды көркем өңдеу
- торевтика (көркемдеу және бедерлеу), мәнерлеу, қию, өрнектеу;
- гравировка және қақтау тәсілдерінің таралуы;
- эмаль, сүйек, мүйіз, асыл тастарды қию-ою арқылы қолдану.
Ерте үлгілер
Металды көркемдеп өңдеудің бастапқы кезеңі Солтүстік-Батыс өңірлеріндегі мыс пластиналарда шебер қақталған және гравирленген белгілер арқылы айқын көрінеді. Бұл заттар тек тұрмыстық бұйым емес, сондай-ақ мәртебені білдіретін мәдени нышан болды.
Мұндай бұйымдар технологиялық тәжірибені де, эстетикалық талғамды да бір мезетте көрсетеді: материалды тану, өңдеу, безендіру — барлығы әлеуметтік сұраныспен ұштасқан.
Ауыз әдебиеті және қаһармандық эпос
Осы дәуірге тән тонаушылық және қорғаныс соғыстарының кеңеюі қаһармандық эпостың дамуына ықпал етті. «Илиада» мен «Одиссея», «Рамаяна» және басқа да көптеген аңыздар негізінен рулық құрылыс ыдыраған кезеңде қалыптасты.
Жыраулардың рөлі
Халық ауыз әдебиетінде шығармашылықтың кәсіби белгілері байқала бастады. Әскери-тайпалық ақсүйектерді мадақтап, олардың шыққан тегі мен әскери ерлігін, еңбегі мен байлығын дәріптейтін жыраулардың орны күшейді. Бұл құбылыс сөз өнерінің қоғамдық ықпалын арттырды.
Діннің дамуы және кәсіби рухани қызмет
Рулық құрылыстың ыдырауы барысында өмірдің жаңа жағдайларына сәйкес келетін діннің жаңа формалары пайда болып, біртіндеп орныға бастады. Тайпалық ұйымдардың күшеюі және тайпалық одақтардың құрылуы тайпалық қорғаушыларға табыну үрдісін нығайтты.
Табыну формалары
Бұл дәуірде ерекше байқалған діни нұсқалар — құпия одақтардың үрей тудыратын аруақтарына табыну және тайпалық көсемдерді киелеу. Мұндай нанымдар билік құрылымдарын бекіте түсуге де қызмет етті.
Кәсіби ой еңбегінің бөлінуі
Таптық қоғамға өтпелі кезеңде кәсіби рухани қызмет иелері қалыптаса бастады: жыраулар, әншілер, театрландырылған мифологиялық көріністерді қоюшылар, бақсылар, абыздар. Олардың қатарына кейде ісмерлік өнер шеберлері де жатқызылды.
Еңбек ақысы және билікпен байланыс
Бұл мамандардың еңбегі, жалпы алғанда, қауымдық еңбек ретінде бағаланды. Ал жеке жағдайда өнер мен дінді өз билігін нығайту үшін пайдаланған әскери-тайпалық ақсүйектер оларды арнайы қолдап отырды. Тек абыздар ғана емес, көптеген әнші-жыраулар да көсемдердің ықпалында болды.
Дегенмен, маманданудың басқа түрлері сияқты, кәсіби ой еңбегінің бөлінуі рухани мәдениеттің дамуына, мазмұндық жағынан байып, жаңа жанрлар мен тәжірибелердің орнығуына кең мүмкіндік ашты.