Қола дәуір мәдениеті

Қазіргі заманғы сөздіктерде мәдениет ұғымына бірнеше қырынан анықтама беріледі: а) белгілі бір халықтың қол жеткізген табыстары мен шығармашылығының жиынтығы; ә) адамзат қауымының белгілі бір тарихи кеңістіктегі қызметі мен өзіндік ерекшеліктері (мысалы, палеолит мәдениеті, Крит-микен мәдениеті, қазақ мәдениеті және т.б.); б) адам әрекетінің белгілі бір саласының жетілу деңгейі (сөйлеу мәдениеті, еңбек мәдениеті, құқық мәдениеті және т.б.); в) агромәдениет (дәнді дақылдар мәдениеті, цитрустық дақылдар мәдениеті және т.б.).

Мәдениет ұғымы тарихи қалыптасудың ұзақ даму жолынан өтті. Алғашқы қауымдық мәдениет — тарихи-мәдени типология бойынша адамзат мәдениетінің ең бастапқы сатысы; ол «көне», «ежелгі», «архаикалық мәдениет» ұғымдарымен мағыналас қолданылады.

Антропологияда бұл кезең, әсіресе кейінгі палеолит дәуірінде (шамамен 30–40 мың жыл бұрын) саналы адамның қалыптасуымен, қару-жарақ пен қарапайым еңбек құралдарын қолданудың кеңеюімен, экзогамия нәтижесінде отбасы мен рулық қауымның орнығуымен, сондай-ақ діннің, өнердің және рәміздік салт-дәстүрлердің алғашқы нышандарының пайда болуымен түсіндіріледі.

Осы уақытта ауызекі тіл қарым-қатынастық және сабақтастық қызметтерді атқара бастады. Соның негізінде мифтік сана қалыптасты, ал дәстүр жүйесі адамаралық қатынастарды реттеудің маңызды тетігіне айналды.

Еңбектің қоғамдық тұрғыдан бөлінуі, магиялық, тотемдік, аниматистік және фетишистік сенім-нанымдардың әуелі политеистік, кейін монотеистік діндерге ұласуы, жазудың, қалалардың және қолөнердің пайда болуы алғашқы қауымдық мәдениеттен ежелгі өркениеттерге өтудің алғышарттарын қалыптастырды. Алғашқы қауымдық мәдениет қазіргі өркениетті халықтардың архетиптік жадында да сақталып қалған.

Тас дәуірі шамамен 2,5–2,6 миллион жыл бұрын басталып, біздің заманымызға дейінгі II мыңжылдықтың басына дейін созылды. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде алғашқы адамдардың қоныстары ашылып, тастан жасалған құрал-саймандар көптеп табылып келеді. Осыған байланысты археология ғылымындағы зерттеулердің тас құралдардан басталуы — заңды құбылыс.

Алғашқы еңбек құралдарының пайда болғанына шамамен 2,5 миллион жылға жуық уақыт өткендігі — алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінің аса ұзаққа созылғанын айғақтайды.