Фонетика - тіл дыбыстарын зерттейтін тіл білімінің саласы
Фонетикалық заңдар
Тілдегі фонетикалық құбылыстардың өзгеруі мен дамуы белгілі бір заңдылықтарға бағынады. Белгілі бір тілдің дамуының әр кезеңінде немесе туыс тілдердің арасында дыбыстардың тұрақты сәйкестігі фонетикалық заңдар деп аталады.
Фонетикалық заңдылықтар тек тілдің (не тілдердің) тарихына ғана емес, сонымен бірге қазіргі қалпына да қатысты. Мысалы, түркі тілдерінде дауысты дыбыстардың сөз ішінде не біркелкі жуан, не біркелкі жіңішке болып келуі — ертеден қалыптасқан тұрақты заңдылық.
Ортақ және жекелеген заңдылықтар
Фонетикалық заңдылықтардың бір бөлігі барлық туыстас тілдерге бірдей ортақ болады, ал кейбірі бір тілге немесе өте жақын бірнеше тілге ғана тән келеді. Мысалы, дауыстылардың жуан-жіңішке үндесуі және қатар келген дауыссыздардың қатаң-ұяң үндесуі — түркі тілдерінің барлығына ортақ заңдылықтар.
Дыбыстық өзгерістердің маңызы
Тілдің фонетикалық жүйесінде фонемалардың санын өзгерте алатын дыбыстық өзгерістер ерекше мәнді. Тарихи даму барысында бір-біріне қарама-қарсы екі түрлі құбылыс қатар жүруі мүмкін: конвергенция және дивергенция.
Конвергенция
Әртүрлі екі фонеманың бір-біріне сіңісіп, ұласып кетуі. Яғни айырмашылық бәсеңдеп, бірдейлесуге ұмтылады.
Дивергенция
Керісінше, бір жүйедегі дыбыстардың ажырап, дербестену бағыты. Яғни айырмашылық күшейіп, жіктелуге әкеледі.
Көрнекті ғалым В.А. Богородицкий қазақ тілінде ш дыбысының өзгеріп, с дыбысына айналуын, соның нәтижесінде бастапқы ш мен с дыбыстарының ұласып, бірдейлесуін конвергенция құбылысының көрінісі деп бағалайды.
Неліктен фонетикалық заңдарды білу маңызды?
Фонетикалық заңдар туралы ұғым көбіне белгілі бір тілдің немесе туыс тілдердің әр кезеңіндегі дыбыстық өзгерістердің бірізділігін айқындаумен байланысты. Тілдің тарихын, оның өзгеруі мен дамуын терең түсіну үшін фонетикалық заңдарды білудің маңызы ерекше.
Дегенмен, мұнымен ғана шектелу жеткіліксіз: тіл тарихын жан-жақты тану үшін фонетикалық сәйкестіктермен қатар сөздердің семантикалық өзгеруі мен даму заңдылықтарын да ескеру қажет. Лингвистикалық зерттеулерде фонетикалық және семантикалық заңдарды ұштастыра білу — тіл тарихын және оның даму жолдарын танудың негізгі кілті.