Ағылшын тілінен пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Практикалық тапсырмалар: «Көшпенділер» трилогиясы бойынша аударма талдауы
Бұл тапсырмалар І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясынан алынған үзінділер негізінде жасалған. Негізгі мақсат — түпнұсқа (қазақ тілі) мен аудармаларды (орыс және ағылшын тілдері) салыстырып, аудармашылық шешімдердің дәлдігін, стильдік үйлесімін және тілдік узусқа сәйкестігін талдау.
1) Түпнұсқа мен аударманы салыстыру: мысалдарға талдау
Төмендегі үзінділер бойынша қазақша түпнұсқа, орысша және ағылшынша аудармалар қатар берілген. Әр мысалда терминдердің берілуіне, сөйлем құрылысына, мағыналық дәлдікке және стильге назар аударыңыздар.
Мысал 1 — Әскери-әкімшілік жүйе атаулары
Шыңғысхан он адам бір адамға бағынсын деп бұйырған (біздіңше оны онбасы дейді), ал ол онбасы бір жүзбасыға бас иген [65, б. 6].
По высочайшему установлению Чингисхана десять воинов подчиняются одному десятнику — онбасы, а десять онбасы — одному сотнику — жузбасы [67, б. 5].
Following the highest decree of Genghiz Khan ten warriors shall be subordinate to one charge-hand, onbasy, and ten onbasys to one lieutenant, that is a zhusbasy [66, б. 8].
Мысал 2 — Құрылтай және себеп-салдар байланысы
Мөңкені хан сайларда, өздерінің күшінің жетпейтінін білген Үгедей мен Жағатайдың балалары толып жатқан сылтау тауып, ұлы құрылтайға келмей қалады [65, б. 8].
А когда избирали его великим ханом, сыновья Угедея и Джагатая не приехали на великий курултай, потому что одной породы были они с Мунке и знали, чего от него ждать [67, б. 10].
When he was being elected the Great Khan the sons of Ughedei and Jagatai did not come to take part in the great kurultai since they were of the same breed with Munkeh and knew what was to be expected from him [66, б. 9].
Мысал 3 — Тайпа атаулары және тірек/қолдау метафорасы
Көк Орда тірегі, Әбілқайырдың оң қолы Қыпшақ болса, Жәнібек пен Керейдің сүйенері Арғын [65, б. 13].
Опору Синей Орды и правую руку Абулхаира представляют кипчаки, а Джаныбек с Кереем опираются на степное племя аргынов [67, б. 13].
The Kipchaks were the foothold of the Blue Horde and the right hand of Abulkhair while Janybek and Kerei were supported by the steppe tribe of Argyns [66, б. 11].
Мысал 4 — «Құсбегі» реалиясы
Ол Дәшті Қыпшақтағы атақты құсбегінің бірі болатын [65, б. 18].
Одним из самых знаменитых кушбеги — дрессировщиков охотничьих орлов и соколов во всей степи Дешт-и-Кипчак был молодой султан [67, б. 17].
One of the most famous kushbegi, the trainers of hunting eagles and hawks in all the steppe of Desht-Kipchak, was a young sultan [66, б. 15].
Мысал 5 — Бүркітті баптау: «томаға» және мәдени контекст
Кереге қанат қыранға томаға кигізіп, алтыбақанда әткеншек тепкізіп, ат үстіндегі қимылға үйрететін [65, б. 18].
На голову гордой птице надевали кожаный колпак — томагу и сажали ее на качели, чтобы привыкла она к конной езде [67, б. 17].
They would put on a leather hood, tomagu, on the head of a proud bird and settle it on a swing for it to get accustomed to riding on horseback [66, б. 15].
Мысал 6 — Ат атауы және көркем сипаттама
Әсіресе, ортада келе жатқан, бүкіл Дәшті Қыпшақ жеріне әйгілі, Ортеке деп ат қойылған күлсары сәйгүлік мінген жас әйел таңғажайып салтанатымен анадайдан-ақ көздің жауын алады [65, б. 21].
Все взоры притягивала к себе одна из них, одетая лучше всех и сидящая на золотом гульсары-ахалтекинце, известном всей степи и носящем имя Ортеке, что значит «Танцующий тур» [67, б. 18].
… a golden gulsary-akhaltekin horse whose name Ortek, meaning The Dancing Ibex, was known all over the steppe was attracting the attention of everyone [66, б. 16].
2) Қазақ тіліндегі сөйлемдерді ағылшын тіліне аудару
Төмендегі сөйлемдерді ағылшын тіліне аударыңыздар. Әр аудармада қолданылған тәсілді (мысалы: транскрипция, калька, функционалды балама, түсіндірмелі аударма) дәлелдеп, қысқаша түсіндіріңіздер.
- Шыңғысханның төрт ұлы болған: Жошы, Жағатай, Үгедей, Төле [65, б. 7].
- Он жүзбасының үстінен бір адам қараған. Оны мыңбасы деген [65, б. 6].
- Бар әскерінің басына үш ноян қойған [65, б. 6].
- «Ұлы мәртебелі, әлем әміршісі, хан қандай болу керек?» [65, б. 14].
- «Жақсы, ойланып көрелік, шешімін күз қыстауға қайтқанда естірсіңдер», — дейді Керейге [65, б. 16].
- — Құп, тақсыр, әміріңіз орындалады, — деп уәзір басын иді [65, б. 50].
- Әбілқайыр жас тоқал алып ашуын басып, енді жорыққа дайындалуға кірісті [65, б. 67].
Талдау үшін ескерту
Лауазым атаулары (онбасы, жүзбасы, мыңбасы, ноян), қоғамдық-мәдени ұғымдар және қаратпа сөздер («тақсыр», «ұлы мәртебелі») аудармада әртүрлі стратегияны талап етеді.
3) Аудармалардың қазақ тілінің узусына сәйкестігін бағалау (2-кесте)
Төмендегі сөйлемдер бойынша орыс және ағылшын тіліндегі нұсқалар қазақ тілінің дәстүрлі қолданысына (узусына) қаншалықты сәйкес келеді? Мағына бұрмаланған тұстарды және мәдени-стильдік ауытқуларды атап өтіңіздер.
Мысал — «Нар мойны кесілген…»
Нар мойны кесілген, Бердібек хан өлген кез [65, б. 11].
«Вот где перерубили шею верблюду-нару, вот где погиб хан Бердибек» [67, б. 12].
Here the nar-camel’s neck was chopped, and here Khan Berdibek found his death [66, б. 10].
Мысал — «Мөңгу… хан сайланады» (қысқарту/жинақтау мәселесі)
Күйіктен кейін Жошының екінші ұлы — Алтын Орданың алғашқы ханы, атақты Батудың арқасында қазақтар Мөңке деп атап кеткен, Төленің үлкен баласы Меңгу Қарақұрымға хан сайланады [65, б. 7].
Его-то и сменил хан Мунке — один из сыновей Туле [67, б. 10].
He was succeeded by Khan Munkeh, one of Tuleh’s sons [66, б. 9].
Мысал — Шаңырақ/түндік реалиялары
Кімнің бұл шаңырағын қиратып, түндігін тіліп еді? [65, б. 24].
Кому успел он разбить шанрак, или набросить навечно тунлук, что питают к нему такую злобу? [67, б. 25].
Did he break down someone’s shanrak or stop up someone’s flue with a tunluk that they hate him so? [66, б. 26].
4) Есту арқылы аудару: ағылшын тілінен қазақ тіліне
Мәтінге қарамай, көркем әдебиеттен алынған төмендегі сөйлемдерді ағылшын тілінен қазақ тіліне аударыңыздар. Көркемдік реңкті, этномәдени атауларды және сөйлем ырғағын сақтауға тырысыңыздар.
- In order not to be recognised during one of his raids on bai’s and khan’s herds they put on the black bands of avengers on their faces [66, б. 118].
- The aryks were full of crystal-clear, ice-cold water which made the heat not too depressing… [66, б. 104].
- — Great Sovereign Khan, the ninety-year-old Konurbai from the kin of Djabagaily inclines his head before you! … [66, б. 100].
- Your great-grandfather in the seventh generation Sultan Iis-Bughi was such a man worthy of this lofty word [66, б. 81].
- All was quiet in the steppe, but then, all of a sudden Karakipchak Koblandy-Batyr showed up with an escort of ten jasaks [66, б. 64].
- Just two days before Akzhol-Biy and two horsemen set out for a falcon hunt towards the Airtau Mountains [66, б. 63].
- One fine night all the auls of that kin would be destroyed “down to the last hooves,” as they say in the steppe [66, б. 48].
- He wanted his stallion Akbakai, or “White-Legged,” to take part in the coming horse-race and win a prize [66, б. 44].
- Tossing up over his head his old pinewood dombra he sang, calling in his strong beautiful voice for new battles, for wars for the sake of wars [66, б. 33].
- On the very first day three hundred choice chargers started their race, or baiga, from Lake Shoindy-Kol situated at the remotest spur of the Argynaty Mountain [66, б. 33].
- This idol, or obatas, resembles a bizarre human-looking creature with drooping moustache and a cup in its right hand. In the steppe they have been drinking koumiss… [66, б. 32].
- They were conducted by the so-called big toi, or assembly, at which the deceased one was thought to be present [66, б. 32].
- What tribe and kin do you come from? [66, б. 30].
- He silently laid his hands on his chest and inclined his head reverently in expectation of orders [66, б. 28].
- The only difference between them was their status, tyureh, which gave them the right to the title of khan and sultan [66, б. 20].
- In front of them Sultans Janybek and Kerei were riding dark-grey argamaks with a hawk on the shoulder of each one [66, б. 16].
5) Үш тілдегі мәтінді салыстыру: сәйкесті реалия сөздерді табу (3-кесте)
Қазақ, орыс және ағылшын мәтіндеріндегі реалия сөздерді анықтап, олардың берілу тәсілін салыстырыңыздар (транслитерация, түсіндірме, балама, т.б.).
Реалиялар: ат-әбзел, тұрмыс, діни атаулар
- жүйрік ат, қыран құс / argamak-horses / hunting birds
- ишан, қожа, молда, мәзін, кәри, мүрит / ishan, dervish, muezzin, murid
- обатас, балбал / obatas, balbals
- ақ орда, киіз үй (юрта) / yurta
- шаңырақ, түндік / shanrak, tunluk
Талдау сұрақтары
- Реалия сөз түпнұсқадағы мәдени мағына мен эмоциялық реңкті сақтай ма?
- Аудармада түсіндірме қосылған ба, ол қажет пе?
- Термин бірізділігі сақталған ба (бір сөз әр жерде әртүрлі берілмеген бе)?
- Оқырманға түсініктілік пен ұлттық колорит теңгерілген бе?
6) Реалия сөздерді топтарға бөлу
Төмендегі көркем мәтін сөйлемдеріндегі реалия сөздерді анықтап, оларды топтарға бөліңіздер (мысалы: әкімшілік-әскери атаулар, салт-дәстүр, тағам, тұрмыс бұйымдары, табиғат-география, әлеуметтік топтар, т.б.).
- Ас беру — жерлеу емес, Дәшті Қыпшақ елінің дәстүрі бойынша үлкен той [65, б. 45].
- Індердің орта жерінде екі қалың сасыр шайқалып өсіпті [65, б. 164].
- Аңшылар азығы деп түйеге саба-саба қымыз артқан, жеңіл шатырлар тиеген, алдарына он бестей қой айдаған бір топ жігіт ауылдан шыққан кезде, хан жасағы да солтүстікке қарай бет алды… [65, б. 24].
- … Әйтсе де, оның елу батпан шоқпарын сілтетіп қалған жөн-ақ [65, б. 50].
- Көрнеу ши ішіне кіріп кетіп, керегеге асулы тұрған ет болса, жас тері болса, қазанда іркіт, қатық болса — барлығын да өзінің ыдысына құйып қойғандай көріп, иіскелеп жалап, жеп кетеді [65, б. 167].
- … Мауреннахр деп аталатын Жейхұн мен Сейхұн дарияларының ортасында тұратын түркі рулары… [65, б. 13].
- Аққасқаның астына ертеден қамдап алған киізін төсеп, өзінің ығына жатқызды [65, б. 187].
- … қышқаштай қатты темір ауыз жұлқып кеп жібергенде… [65, б. 189].
- Аңшылар Қараадырдан бес-алты шақырымдай ұзап шықты [65, б. 185].
- … әрқайсысына бір тепе басыбайлы жер берілсін деп бұйрық алған да өз қолымен иықтарына зерлі шапан жауып… [65, б. 78].
- … үй ішімен ботадай боздап… [65, б. 183].
- Даладан қойшы алдынан қой тартып жейтін… [65, б. 172].
- Көп жылқышы қуғын салып, жегізбеді [65, б. 177].
- Қазтұған жырау өз домбырасын алып, айтысын бастады [65, б. 170].
- Шыңғысханның төрт ұлы болған: Жошы, Жағатай, Үгедей, Төле [65, б. 9].
- … Ақсақ Темір көрегенмен алысып өткен Орыс ханның кезінен-ақ бауыр басты [65, б. 18].
- … Күйік төртінші жылы қалың қосынмен Тарбағатай тауынан түсіп, Алтын Ордаға қарай бет алған [65, б. 9].
- Көреген деген атақты оған неге берген? Бақша толы кілең ишан, қожа, ақ сәлделі, көк сәлделі молда, мәзін, кәри, мүриттер [65, б. 78].
7) «Көшпенділерден» алынған сөйлемдерді ағылшын тіліне аудару
Төмендегі сөйлемдерді ағылшын тіліне аударыңыздар. Аудармада ағылшын тілінің нормасын және узусын сақтауға тырысыңыздар.
- Соның бас жағында итмұрынды қалың жыныстың арасында қасқыр іні бар [65, б. 164].
- Маңайдан жуалардың, жас шөптердің иісі келеді [65, б. 164].
- Мынау оба тас — қожасына ас дайындап тұрған сол өзі өлтірген бас жауы, ал балбалалар бас жаудың серіктері, ағайын-туыстары-мыс [65, б. 46].
- Жақын төбелердің барлығын аласа боз қараған, тобылғы басқан [65, б. 164].
- Көрнеу ши ішіне кіріп кетіп, керегеге асулы тұрған ет болса, жас тері болса, қазанда іркіт, қатық болса — барлығын да өзінің ыдысына құйып қойғандай көріп, иіскелеп жалап, жеп кетеді [65, б. 167].
- Өзіне жеке асқұйғыш — итаяқ әзір болды [65, б. 166].
- Талай рет ат жаратып, шоқпар қамдап, қуамын деген жігіттер болса да, ешнәрсе істей алмады [65, б. 172].
- Түс кезінде, я таңертең бір малды тасада аунатып жеп алып, елсіздегі қашаңдау жатақтарына қайтады [65, б. 173].
- Жұрттың бәрінің қолында сойыл, шоқпар [65, б. 186].
- Ас беру — жерлеу емес, Дәшті Қыпшақ елінің дәстүрі бойынша үлкен той [65, б. 45].
8) Аудармашылық тәсілдерді анықтау және аударманы бағалау (4-кесте)
Төмендегі қатарда берілген үлгілер бойынша қолданылған аудармашылық тәсілдерді анықтап, дәлелдеңіздер. Сіздің ойыңызша аударма сапасы қандай деңгейде? Егер аударма сәтсіз жасалған деп есептесеңіз, өз нұсқаңызды ұсыныңыз.
Үлгі 1 — Құрмет-қимыл формуласы
Ол ләм-мим демей екі қолын кеудесіне ұстап, басын төмен түсіріп, әмір күтіп, қозғалмай тұра қалды [65, б. 30].
Он безмолвно приложил руки к груди и почтительно опустил голову, ожидая приказаний [67, б. 32].
He silently laid his hands on his chest and inclined his head reverently in expectation of orders [66, б. 28].
Үлгі 2 — Тарихи-әкімшілік контекст (себеп-салдар)
Дәшті Қыпшақ елінің ру-руға бөлінген алауыздығын пайдаланып, Тоқтағу әскері Ноғайды жеңеді [65, б. 28].
Лишь когда ханом стал Тохтагул — пятый сын Мунке, кончилась власть Ногая [67, б. 25].
It was only when the fifth son of Munkeh Tokhtagul became khan that Nogai’s power came to an end [66, б. 23].
Үлгі 3 — Ұлттық термин және диалог құрылымы
Бар, қалқам, Тарланкөк қашып кетсе, басқа асауды үйрет, — деді [65, б. 27].
Если убежал от тебя строптивый Тарланкок, то разве мало лошадей в твоих табунах [67, б. 26].
The tetchy Tarlankok ran away from you, you say? [66, б. 26].
Үлгі 4 — «Ас беру» дәстүрі және түсіндірмелі аударма
Ас беру — жерлеу емес, Дәшті Қыпшақ елінің дәстүрі бойынша үлкен той [65, б. 45].
Они отмечаются большим тоем, на котором как бы живым присутствует усопший [67, б. 33].
They were conducted by the so-called big toi, or assembly, at which the deceased one was thought to be present [66, б. 32].
Жұмыс нәтижесін рәсімдеу
- Әр мысал бойынша: қандай тәсіл қолданылғанын атаңыз.
- Себебін көрсетіңіз: не үшін дәл осы тәсіл тиімді (немесе тиімсіз) болды?
- Мүмкін болса, балама аударма нұсқасын ұсыныңыз және артықшылығын дәлелдеңіз.