Стратегиялық даму тұрғысынан кәсіпорын шеңберінде қаржыны басқарудың негізгі мақсаты - кәсіпорынның нарықтық құнын арттыру
Нарықтық экономика жағдайында қаржыны басқару принциптері кәсіпорындар үшін аса маңызды. Стратегиялық даму тұрғысынан кәсіпорын шеңберінде қаржыны басқарудың негізгі мақсаты — кәсіпорынның нарықтық құнын арттыру. Нарықтық құнның өсуі табысты қызметтің нәтижесі ғана емес, сонымен қатар әрі қарай даму үшін қаржы ресурстарын тартудың маңызды алғышарты.
Негізгі идея
Капиталды тарту әрдайым шығындармен байланысты, ал осы шығындардың жиынтығы капитал құнын қалыптастырады. Капитал құнын дұрыс басқару — кәсіпорын құнын өсірудің дербес және жүйелі бағыты.
Капитал құны: мәні және тұжырымдамасы
Қаржыландырудың кез келген көзін тарту кәсіпорын үшін шығындармен ұштасады: акционерлерге дивидендтер төлеу, банктерге несие үшін пайыздар төлеу, инвесторларға капитал салымдарына байланысты табыс ұсыну және басқа да төлемдер. Белгілі бір қаражат көзін тартуға байланысты жұмсалатын шығындардың жалпы сомасы капитал құнын анықтайды.
Капитал құнының тұжырымдамасы қаржы менеджменті теориясының базалық негіздерінің бірі болып саналады. Бұл тұжырымдама тек қаражат тартуға кететін шығындарды есептеумен шектелмейді: кәсіпорынға инвестицияланған капитал нарықтық құнды арттыратын табыс алып келуі тиіс.
Капитал құны мен кәсіпорын құнының байланысы
Кәсіпорын капиталының құны мен кәсіпорынның нарықтық құны өзара байланысты ұғымдар. Капитал құны — акционерлер, кредиторлар және инвесторлар алдындағы міндеттемелерді өтеуге кететін шығындарды сипаттайтын қатысты (салыстырмалы) көрсеткіш.
Ал кәсіпорын құны акционерлік және қарыз капиталдарының құндық бағасын абсолюттік көрсеткіш ретінде сипаттайды.
Неліктен капитал құнын анықтау қажет?
1) Ұзақ мерзімді перспективадағы «көрсеткіш-бағдар»
Бұл көрсеткіш кәсіпорын қызметін ұзақ мерзімді тұрғыдан сипаттайды. Мысалы, меншікті капитал құны әлеуетті инвесторлар үшін инвестиция салудың тартымдылығын көрсетсе, қарыз қаражаттарының құны ұзақ мерзімді несие тарту мүмкіндіктерін айқындайды.
2) Инвестициялық бюджеттеу үшін шешуші негіз
Капиталдың жалпы, яғни орташа салмақталған құны капитал салымдарының бюджетін әзірлеуде негізгі көрсеткіштердің бірі болып табылады.
3) Қаржылық инвестициялардың тиімділігін бағалау базасы
Инвестиция тиімділігінің өлшемін кәсіпорынның өзі белгілейтіндіктен, жекелеген қаржы құралдарының табыстылығын бағалау кезінде салыстыру базасы ретінде капитал құны қолданылады. Бұл көрсеткіш тек нақты табыстылықты көрсетіп қоймай, сонымен қатар инвестициялардың бағыттары мен түрлерін негіздеуге мүмкіндік береді.
4) Капитал құрылымын басқарудағы рөлі (қаржылық леверидж)
Кәсіпорын капиталының құны қаржылық леверидж арқылы капитал құрылымын басқаруда қолданылады. Қаржылық леверидж деңгейі қарызға тартылған қаражаттардың көлемі мен олардың құнына тәуелді. Леверидж қаржылық тәуекелді арттырады, сонымен бірге акциялар бойынша табыстың өсуіне ықпал етуі мүмкін. Сондықтан акционерлердің әл-ауқатын барынша арттыру үшін осы мақсатқа жеткізетін капитал құрылымын қалыптастыру маңызды.
Оңтайлы капитал құрылымы және орташа салмақталған капитал құны
Капитал құрылымын кәсіпорын құнына әсері тұрғысынан қарастыру қажет. Әдетте оңтайлы капитал құрылымы капитал құны ең төмен болған жағдайда қалыптасады. Кәсіпкерлік қызмет тұрақтанған сайын, өндіріс көлемі кеңейіп, контрагенттермен байланыс күшейген сайын, нақты бір кәсіпорын үшін меншікті және қарыз қаражаттардың оңтайлы арақатынасы орнығады.
Осы оңтайлы құрылымды сақтауға жұмсалатын шығындардың жиынтық сипаты капиталдың орташа салмақталған құны (WACC) ұғымымен түсіндіріледі. Бұл көрсеткіш кәсіпорын қызметіне салынған қаражаттардың қайтарымдылығын, яғни олардың рентабельділігін бағалауға мүмкіндік береді.
Тұрақты жұмыс істейтін және қаржыландыру жүйесі қалыптасқан кәсіпорындарда орташа салмақталған капитал құны қосымша қаражат тартудың нәтижесінде белгілі бір кезең бойы өзгеріссіз қалуы мүмкін. Алайда белгілі бір шекке жеткенде оның деңгейі өсе бастайды.
Капитал құнын басқару және нарықтық құнға әсері
Кәсіпорын капиталы құнының деңгейі — кәсіпорынның нарықтық құнын сипаттайтын маңызды индикатор. Қолданыстағы қаржыландыру көздерінің құнын төмендету кәсіпорынның нарықтық құнын арттыруға ықпал етеді. Керісінше, қаржыландыру көздерінің құны неғұрлым жоғары болса, кәсіпорынның нарықтық құны соғұрлым төмендеуі ықтимал.
Бұл, әсіресе, ашық үлгідегі акционерлік қоғамдар үшін өзекті: акция бағасының өсуі немесе төмендеуі капитал құнының өзгеруімен тығыз байланысты. Демек, капитал құнын басқару — кәсіпорынның нарықтық құнын арттыруға бағытталған маңызды әрі тәуелсіз басқарушылық бағыт.
Капитал құрылымы: екі қырынан талдау
Орналасуы бойынша (активтер)
Активтер капиталдың орналасуын сипаттайды және талдау кезінде әдетте өтімділік деңгейіне қарай топтастырылады.
Қалыптасу көздері бойынша (меншікті капитал және міндеттемелер)
Меншікті капитал мен міндеттемелер капиталдың қайдан қалыптасқанын көрсетеді және талдау барысында төлем мерзімдері бойынша топтастырылады.
Динамикалық және құрылымдық талдау
- Динамикалық талдау (көлденең/деңгейлес) капиталдың өсуі немесе кемуін және өсу қарқынын бағалауға көмектеседі. Мысалы, активтер құнының өзгерісі кәсіпорынның өндірістік қуаты туралы мәлімет береді.
- Құрылымдық талдау (тікелей/сатылас) активтер мен капитал көздерінің құрамын ашып көрсетеді және кәсіпорын қызметінің өндірістік бағыты туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.