Қазақша рефераттар

Ғылымды дамыту

Ғылымды дамыту

Өндіріс факторларының өнімділігін арттыру көбіне ғылыми-техникалық және инновациялық прогреске сүйенеді. Алайда экономиканы реформалау барысында ғылымның рөлі жеткілікті бағаланбағанда, ғылыми әзірлемелерді қолдану баяулап, өнеркәсіптегі инновациялық белсенділік төмендейді.

Дамыған елдер тәжірибесі

Дамыған индустриялық елдерде іргелі және қолданбалы зерттеулерді қаржыландыру жыл сайын артып, ғылымның жеке сектормен ықпалдасуы ынталандырылады. Корпоративтік ғылымды дамыту, ғылыми әлеуетті маңызды әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешуге бағыттау — ортақ үрдіс.

АҚШ (2000)
246,2 млрд $ (ІЖӨ 2,9%)
Жапония (2000)
94,2 млрд $ (ІЖӨ 3,0%)
Германия (2000)
45,8 млрд $ (ІЖӨ 2,35%)
Франция (2000)
28,0 млрд $ (ІЖӨ 2,25%)
Швеция (2000)
7,6 млрд $ (ІЖӨ 4,0%)

Еуроодақ мүше мемлекеттерге ғылымға жұмсалатын салымдарды ІЖӨ-нің 2,5% деңгейіне жеткізуді ұсынады.

Қазақстандағы ахуал және мақсат

Қазақстанда соңғы жылдары ғылымды қаржыландыру көлемі ІЖӨ-нің шамамен 0,2% деңгейінде қалып, бұл жеткіліксіз екені айқындалды. Қаржыландырудың жеткіліксіздігі жас кадрлардың ғылымнан кетуіне, материалдық-техникалық базаның моральдық және табиғи тозуына әкелді.

Ұсынылатын кезеңдік бағдар

2010

Ғылымды қаржыландыруды ІЖӨ-нің 2% деңгейіне жеткізу.

2015

ІЖӨ-нің 2,5–3% деңгейіне кезең-кезеңмен көшу.

Мемлекеттік саясаттың басым бағыттары

  • Ғылымды әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі стратегиялық басымдықтарының бірі ретінде айқындау.
  • Экспортқа бағдарланған, ресурсты үнемдейтін және экологиялық таза жоғары технологиялы өндірістерді қалыптастыруға бағытталған зерттеулерді дамыту.
  • Ғылыми жетістіктерді нақты іске асыратын тетіктер мен ынталандыру жүйесін құру.
  • Экономиканың жаңа технологияларды қабылдауын және отандық ғылыми-техникалық әлеуеттің ұсынысын қатар ынталандыру.
  • Ғылыми зерттеулер жүргізуге арналған материалдық базаны нығайту.
  • Кадр әлеуетін сақтау және дамыту: басым бағыттар бойынша жоғары білікті кадрларды даярлау және аттестаттау.
  • Ғылыми ұйымдарды аттестаттау және тіркеу жүйесін жетілдіру арқылы тиімділік пен сапаны арттыру.
  • Ғылымның мемлекеттік емес секторын қалыптастыру және оны қолдаудың мемлекеттік тетіктерін жасау.
  • Талантты жас ғалымдарды қолдау және жетекші әлемдік ғылыми орталықтарда тағылымдамадан өту мүмкіндігін кеңейту.
  • Грант негізінде қаржыландыру тетіктерін дамыту және қазақстандық ғылымның халықаралық ғылыми-технологиялық қауымдастыққа интеграциясын күшейту.

Ұсынылған шаралар индустриялық-инновациялық саясатты жеткілікті ғылыми қамтамасыз етуге және экономиканың технологиялық жаңару қарқынын арттыруға мүмкіндік береді.

Ғылыми-техникалық және инновациялық саясат

Инновациялық қызметтің түпкі нәтижелері — өндіріс тиімділігін арттыру, еңбек өнімділігі мен капиталдың өсуі, жоғары технологиялы өнім көлемінің ұлғаюы — елдің экономикалық қуатын айқындайды. Сондықтан инновацияға экономикалық саясатта шешуші рөл беріледі.

Инновацияның экономикалық салмағы

Дамыған индустриялы елдерде ІЖӨ өсімінің 80–95%-ына дейінгі бөлігі жаңа білім есебінен қалыптасады: технология, құрал-жабдық, кадр даярлау және өндірісті ұйымдастыру деңгейі арқылы. Жаңа технологияларды енгізу бәсекелестіктің өзекті факторы әрі сапаны жақсартудың негізгі құралына айналған.

Қазақстан үшін стратегиялық міндет: ғылымды көп қажетсінетін өндірісті дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды әзірлеу және өнеркәсіп пен ғылыми-техникалық әлеуетті сақтай отырып ұлттық экономикалық қауіпсіздікті нығайту.

Саясаттың нысаналы бағыттары

  • Инновациялық процестерді жандандыру және жаңа технологиялық құрылымдарды енгізу.
  • Өңдеуші өнеркәсіпте жаңа қайта бөліністерді игеру және ұлттық ғылыми-техникалық әлеуетті жандандыру.
  • Ғылым мен өндіріс арасындағы алшақтықты қысқарту және индустриялық қызметті ынталандыру.
  • Озық шетел технологияларын нәтижелі трансферттеу және халықаралық стандарттарды енгізу.

Кәсіпкерлік сектор және шағын инновациялық бизнес

Ғылыми-техникалық салада кәсіпкерлік сектор қалыптаспайынша инновациялық қызметті кең ауқымда дамыту қиын. Соңғы жылдары өнеркәсіп өндірісі көлеміндегі және жұмыспен қамтылудағы шағын бизнес үлесі тиісінше 2,8–3,2% және 12,4–14,0% деңгейінде қалып, индустриясы дамыған елдермен салыстырғанда әлдеқайда төмен.

Тежегіш факторлардың бірі — шағын кәсіпорындардың ірі компаниялармен салыстырғанда бәсекеге қабілетті өнім шығаруда жиі қиналуы. Осыған байланысты шағын және ірі бизнесті кооперациялау, табиғи монополия субъектілерінің негізгі қызметіне қатысы жоқ сервистік функцияларын бәсекелі ортаға беру тетіктерін әзірлеу қажет.

Дамытудың практикалық құралдары

  • Лизинг арқылы құрал-жабдық пен технология сатып алуды жеңілдету.
  • Шағын және ірі бизнес арасында франчайзинг қатынастарын кеңейту.
  • Менеджмент, маркетинг және талдау бағытында жоғары білікті мамандарды даярлау.

Маңызды екпін

Қазақстандық өндірушілерге ғылыми әзірлемелерді нарықтық тауар деңгейіне жеткізу тәжірибесі жиі жетіспейді. Сондықтан мамандарды жетекші шетелдік ғылыми-зерттеу институттары мен компанияларына тағылымдамаға жіберу және елге жоғары білікті шетел мамандарын тарту тәжірибесін жүйелеу қажет.

Зияткерлік меншік және инновация

Зияткерлік меншікті пайдалану және құқықтарын қорғау — инновациялық дамудың маңызды факторы. Құқық субъектілерінің мүдделерін теңгеру арқылы зияткерлік меншікті тиімді шаруашылық айналымға енгізу ғылыми нәтижелерге сұраныс пен ұсынысты ұштастырып, әзірлемелерді өнеркәсіпте іске асыруды жеделдетеді.

Инновацияның екі стратегиясы

Ішкі инновация (өсіру)

Іргелі және қолданбалы жеке зерттеулерге сүйеніп, өз технологияларын белсенді жетілдіретін елдерге тән (АҚШ, Германия, Англия, Жапония).

Сыртқы инновация (трансферт)

Өз зерттеулері шектеулі және ресурстары аз елдерде қолданылады: технологияны сырттан алып, жергілікті жағдайға бейімдеу арқылы нәтиже береді.

Мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары

  • Мемлекеттің қатысуымен маманданған венчурлік қорлар құру және венчурлік капиталды инновацияға тарту.
  • Инновациялық қызмет субъектілерін мемлекеттік қолдау нысандары мен әдістерін әзірлеу.
  • Инновациялық инфрақұрылым құру: мемлекеттік, салааралық, салалық және өңірлік маманданған құрылымдар.
  • Инновациялық салаға кадрлар даярлау және қайта даярлау.
  • Өнеркәсіптің базалық салаларында жаңа технологиялық құрылым қалыптастыру.
  • Авторлық құқық, патент және сауда белгілерін қорғау бойынша халықаралық конвенцияларды тану арқылы технология трансфертін ынталандыру.
  • Отандық кәсіпорындардың әлемдік тәжірибеге сай сапа стандарттарына көшуін жандандыру.
  • Халықаралық донор ұйымдардың және мүдделі қаржы-кредит құрылымдарының гранттарын тарту.

Көлікті дамыту

Көлік саласындағы басты міндет — инфрақұрылым дамуды шектейтін тосқауылға айналмауы үшін, елдің жедел экономикалық өсуіне сай жүк пен жолаушылар ағынын кеңейту және қызмет сапасын жетілдіру. Сонымен бірге Қазақстанның көлік әлеуетін барынша дамыту — стратегиялық мәні бар бағыт.

Транзиттің басты артықшылығы

Қазақстан арқылы транзиттік тасымалдауларды дамытудың негізгі артықшылығы — қашықтықты айтарлықтай қысқарту. Мысалы, ең қолайлы жағдайда теңізбен Берлиннен Қытайдың Ляньюньган портына дейін жеткізу 20 күн алса, темір жол бұл мерзімді 11 тәулікке дейін қысқартып, қашықтықты шамамен екі есеге азайтады.

Экономиканың жаһандануы халықаралық көлік дәліздерін ұйымдастыруды, әлемдік коммуникацияларға қолжетімділікті және өзара тиімді сауданы қамтамасыз етуді талап етеді.

Халықаралық дәліздер жүйесі

Қазақстанның халықаралық көлік дәліздері тұжырымдамасы үш басым бағытқа сүйенеді:

  • Ресей, Еуропа және Балтық елдері бағыты.
  • Қытай, Жапония және Оңтүстік-Шығыс Азия елдері бағыты.
  • Орта Азия және Кавказ, Иран және Түркия бағыты.

Ел арқылы өтетін дәліздер

6 темір жол, 6 автомобиль және 72 әуе дәлізі.

Байланыс инфрақұрылымы

Транс-Азия–Еуропа талшықты-оптикалық желілері және Транссібірмен түйісетін цифрлық магистраль.

Ерекше маңызы бар екі торап: шығыстағы «Достық» темір жол өткелі және батыстағы «Ақтау» теңіз сауда порты.

Дамытудың мақсаты және кезеңдік жұмыстар

Көлік кешенін дамытудың мақсаты — отандық экспорттық тауарларды сыртқы нарықтарға тиімді жеткізу және пайдаланушыларға көлік қызметтерінің кең ауқымын ұсыну. Басым бағыттар: тиімді әрі технологиялық жаңартылған көлік жүйесін қалыптастыру және транзиттік әлеуетті іске асыру.

2015 жылға дейінгі кезеңде көлік жүйесін ел қажеттілігіне сай келтіру жұмыстары жалғасуы тиіс: жаңа темір жол желілерін салу, торап конфигурациясын жетілдіру, жылжымалы құрам өндірісі мен жөндеу базасын дамыту, темір жол тарифтік жүйесін жетілдіру; мұнай-газ экспорттық құбырларын кеңейту және жаңа бағыттарды жоспарлау; автожолдарды салу және қайта жаңарту; авиацияда бәсекелі ортаны ынталандыру және инвестиция тарту; халықаралық келісімдер арқылы тасымалдарды көбейту; мультимодальды жүйелерді, Каспий теңізі мен өзен көлігін дамыту.

Көлік түрлері бойынша басымдықтар

Темір жол көлігі

Ұлттық темір жол желісі ел аумағын дерлік қамтиды, бірақ әрі қарай дамыту мен оңтайландыруды қажет етеді. Осы қажеттіліктен елдің солтүстігі мен батысын жалғайтын Алтынсарин–Хромтау тармағының құрылысы басталды.

«Достық» станциясы (Қазақстан) және «Алашанькоу» станциясы (Қытай) — Трансазия және Еуроазия магистральдарының маңызды буыны. Сондықтан өткізу қабілетін арттыру үшін станцияларды жаңарту мен дамытуға бағытталған кешенді шаралар жоспарланған.

Автомобиль жолдары

Автожол кешені өңірлер арасындағы және мемлекетаралық қатынастардағы байланыстырушы буын ретінде елдің өмір-тіршілігінде ерекше рөл атқарады. Жүк пен жолаушылар тасымалының басым бөлігі автомобиль жолдары арқылы жүзеге асатындықтан, транзиттік жүктi тарту үшін халықаралық тасымалдауды ұйымдастыруда жаңа технологияларды енгізу, сервистік инфрақұрылымды дамыту және жол желісін жетілдіру қажет.

Әуе көлігі

Қазақстанның әуе кеңістігі арқылы трансазиялық әуе трассаларының желісі өтеді. Транзиттік ағындардың негізгі бағыты — Еуропадан Оңтүстік-Шығыс Азияға қатынайтын маршруттар. Сұраныстың артуы әуе қозғалысын басқарудың техникалық құралдарын, навигация мен байланыс жүйелерін жетілдіруді талап етеді.

Су көлігі және Ақтау порты

Су көлігінде Ақтау теңіз порты маңызды құрылымдық элемент саналады. Портта темір жолдар, автожолдар, жер асты коммуникациялары, айлақтық және мобильді крандар секілді жаңартылған инфрақұрылым бар.

Ақтау портын дамыту (оның ішінде арнайы экономикалық аймақ мүмкіндіктері) Қазақстан арқылы өтетін транзитті өсірудің перспективалы бағыттарының бірі. Жүк ағынының ұлғаюы порттың табысты дамуына және инвестиция тартуға ынталандыру береді.

Теңіз тасымалын дамыту үшін «Қазтеңізтрансфлот» ұлттық теңіз кеме қатынасы компаниясы құрылды. Бұл Қазақстанда теңіз сауда флотын қалыптастырудың институционалдық негізін күшейтеді.