Біріншісі - аталмыш мектептерге болыстардан балаларды неғұрлым мол тарту, сол үшін мектептер жанына интернаттар салу

Екінші топ — қоғамдағы өзгерістерді көріп, ескі мұсылмандық білім беру жүйесін жаңғырту қажет екенін түсінген жаңашылдар, яғни жәдидтер. 1905 жылдан кейін қазақ даласында қадими мектептердің азайып, жәдид мектептерінің көбейе бастауы осы үрдістің айғағы.

Ресейдегі жәдид қозғалысының жетекші орталықтарының бірі Қырымның Бақшасарай қаласында шыққан «Тәржіман» газеті (1883) болды. Оның бас редакторы Исмайлбей Гаспиринский 1884 жылы алғашқы жәдид мектебін ашып, оқу кеңістігін Еуропалық үлгіге жақындатты: парта, жазу тақтасы, география мен тарих карталары, глобус, оқу құралдары, сабақ кестесі, сынып журналы сияқты элементтер енгізілді.

Жәдид мектептерінде кластық-сабақтық жүйе орныға бастады: шәкірттерді белгілі бір мезгілде қабылдау, сабақты жоспарлы ұйымдастыру, сондай-ақ ұрып-соғып жазалауға тыйым салу тәрізді гуманистік қағидалар алға шықты. Гаспиринский мектебі түркі тілдес халықтар үшін қадими мектепті замана талабына сай қайта құрудың тәжірибелік үлгісіне айналды.

Қазақ даласында орыс мәдениеті негізіндегі ұлттық мектептер аз болғандықтан, Уфа мен Қазан медреселерін бітіргендер жәдид мектептері арқылы оқу-білім таратуда елеулі қызмет атқарды. Бірақ патша әкімшілігі, әсіресе жандармерия жәдид мектептерінің көбеюін қауіп көріп, Уфада оқитын шәкірттерді де, далада көшпелі төте оқу мектептерін ашқан татар мұғалімдерін де қудалады.

Қазақстанда жәдид қозғалысы Орталық Азиядағыдай қатты қарсыласуға ұшырамағанымен, кең өріс ала қойған жоқ: мектеп саны аз болды, көбіне қалаларда шоғырланды. Сондықтан қарапайым жұрт жәдид мектептерінің қадими мектептерден айырмасын толық аңғара алмады. Бұған қазақ буржуазиясы мен зиялылардың аздығы, экономикалық мешеулік және саяси үгіт-насихат тәжірибесінің әлсіздігі себеп болды.

Қазақстан жағдайында қадими мектептерді жәдид үлгісіне көшіруге көбіне «Ғалия» медресесінде және оқушылар семинарияларында орысша білім алған қазақ зиялылары белсене кіріскен сияқты. Олар Еуропа педагогикасының жетістіктеріне сүйене отырып, сабақты жаңаша ұйымдастыруға ұмтылды. Кейбір ұстаздар қозғалыс күшейсе қуанып, бәсеңдесе қынжылып отырған.

Мысалы, ХІХ ғасырдың 80-жылдарында «Тәржіман» газетіне жасалған қысымға наразылық білдіріп, редакцияға қолдау хат жазғандардың бірі — Ақмешіт уезі Қазалы қаласының тұрғыны, оқытушы Әубәкір Салықов. Қатардағы мұғалімнің қозғалысқа үн қосуы жәдид идеясының әлеуметтік-педагогикалық маңызын әрі ықпал ауқымын байқатады.

Қазақ даласында «жымысқы» ойлардан ада, халық баласына игілік жасауды көздеп, өз қаржысына мешіт тұрғызып, жәдидше оқытатын мектеп ашқан ауқатты азаматтар да болған. Соның жарқын мысалы — Жетісу өңіріндегі (қазіргі Алматы облысы, Ақсу ауданы) «Мамания» мектебі.

Бұл оқу орнын ашуға Маман әулеті ұйытқы болған. Деректерде Есенқұл және Сейітбаттал Мамановтар аты жиі аталады. Мектеп кейде әке-аға есімдерімен қосарланып «Маман, Тұрысбек мектебі» деп те көрсетілген. Бастаманы көтерген Есенқұлдың да, жыл сайын қомақты қаражат бөліп, құрылыс пен оқу ісін демеген Сейітбаттал қажының да еңбегін бөле-жара қарастыру біржақты болар еді.

Роман бәйгесіне қатысты пікірді «Айқап» журналында Мұхамеджан Сералин, «Қазақ» газетінде Әлихан Бөкейханов білдіріп, Есенқұл Мамановтың бастамасын Альфред Нобельдің жүлде дәстүрімен салыстырған. Сыншылыққа елдің игі жақсылары — Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мұхамеджан Сералин, Райымжан Мәрсеков, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Жақып Ақбаев, Нарманбет Орманбетов, Нұрғали Құлжанов сияқты тұлғаларды ұсынғаны да аталады.

Мұсағалиев Ғабдолғазиз — Каир университетінің заң факультетін бітірген, бірнеше ел көрген, сегіз шет тілін меңгерген, Шығыс тарихы мен әдебиетін зерттеген ғалым. Ал Малдыбаев Мұстақым — Уфадағы «Ғалияны» тәмамдап, «Қазақша ең жаңа әліппе» оқулығын жазған ұстаз. Осындай білікті кадрлардың жұмыс істеуі мектеп деңгейінің жоғары болғанын дәлелдейді.

Бұл ортадан Біләл Сүлеев, Ілияс Жансүгіров сияқты талантты тұлғалар түлеп ұшты. Маман әулеті Біләл Сүлеевтің оқуына ерекше қолдау көрсетіп, оны Уфадағы «Ғалияға» жіберіп, шығынын өз мойнына алғаны айтылады.

Кейінгі жылдары Мұхамеджан Тынышбаев осы мектепті бітірген деген пікір ұшырасады. Алайда оның 1879 жылы туғанын және Алматыдағы Колпаковский ашқан гимназияда оқығанын ескерсек, бұл тұжырым шындыққа жанаса бермейді. Дегенмен Маман әулетімен Тынышбаев әулетінің аралас-құралас болғаны айтылады.

Мектепке сырттан араласу да болған: жергілікті төрелердің нұсқауымен жіберілген Назаров Захар Николаевичтің келуі жөнінде «Қазақ» газеті 1913 жылы инспекторлардың «қазақ мұғалім оқытуға жарамайды» деген уәжбен орнына орыс мұғалімін қойғызғанын қынжыла жазады. Бұл жайт отарлық әкімшілік бақылауының білім саласына тікелей әсер еткенін көрсетеді.

Үшінші топқа патша үкіметінің отарлық саясатын іске асыруға ұмтылған миссионерлер (Ильминский, Алекторов және т.б.) мен отар аймақтағы әкімшілік құрылымдар жатады. Империя жергілікті білім беру жүйесін құру кезінде билікке барынша берілген, шовинистік көзқарастағы адамдарды таңдауға тырысты.

1872 жылы Қазанда ашылған, миссионерлер орталығына айналған оқытушылар мектебіне директор болып Н.И. Ильминский тағайындалып, осы кезеңнен бастап өзінің бағытын ашық жүргізе бастады. Ол бұратана халық өкілдерінің кадет корпустарына, жоғары оқу орындарына, орталық университеттерге жол ашуын аса қауіпті құбылыс деп санаған. Тіпті қарапайым халыққа толыққанды сауат аштырудың өзін күдікпен қабылдап, жазу-сызу, орфография мен грамматиканың «қажетсіздігі» туралы пікір білдіргені оның идеологиялық мақсатын айқын аңғартады.

Бұл тәсіл — идеологиялық мәселені «өзгенің қолымен» жүргізу, яғни отаршыл саясаттың айлакер тетіктерін қолдану екенін аңғартады.