Атом бомбасы және КГБ туралы қазақша реферат
АҚШ-та жақында ғана жарық көрген Кеңес мемлекеттік қауіпсіздігінің бұрынғы генералы Павел Судоплатовтың «Особые задания» естеліктеріндегі «Атомдық шпиондар» тарауы Батыста үлкен дау тудырды. Онда америкалық атом бомбасына қатысты кеңес барлауының «жетістіктері» сөз болады.
Даудың өзегі
Батыс комментаторларының қызығушылығын тудырған басты жайт: Судоплатов НКВД үшін ақпарат көзі ретінде әлемге әйгілі ғалымдарды — Роберт Оппенгеймерді, Энрико Фермиді, Нильс Борды, Лео Силардты және Георгий Гамовты атады. Алайда бұл мәлімдемелерді растайтын нақты құжаттық дәлел келтірмеді.
Кітап үзінділері Ресейдің көптеген журналдары мен газеттерінде жарияланып, ел ішінде де резонанс тудырды. Бұған дейін кеңестік атом жобасы туралы еңбектерде шпионаждың рөлі ашық айтылмай, негізгі еңбек кеңес физиктері мен мемлекет қайраткерлеріне, әсіресе Игорь Курчатов пен Авраам Завенягинге тиесілі деп көрсетіліп келді.
Құпия мұрағаттар ашылғаннан кейін
КСРО ыдырағаннан кейін құпия мұрағаттар ашыла бастағанда, кеңестік барлаудың атом жобасына ықпалы туралы деректер жиілей түсті. Судоплатов кітабы шыққанға дейінгі екі жыл ішінде кеңестік уран жобасының басталуына Л. Берияның Сталинге жазған баяндамасы түрткі болғаны белгілі болды: онда АҚШ-тағы уран бомбасы ісіндегі ілгерілеу жөнінде агентураның нақты мәліметтері баяндалған.
Осы хат негізінде Курчатов және өзге ғалымдар қорытынды жасап, Сталинград шайқасы жүріп жатқан шақта арнайы комитет құрылды.
Нақты аталған эпизодтар
- Бірінші уран реакторының схемасын Энрико Фермидің көмекшісі болған Бруно Понтекорво кеңестік агентураға бергені туралы мәліметтер айтылады (ол 1951 жылы КСРО-ға қашып өтіп, кейін Дубнада жұмыс істеген).
- Алғаш сыналған кеңес атом бомбасының жобасы Лос-Аламоста британдық физиктер тобында жұмыс істеген Клаус Фукс берген америкалық плутонийлік бомба схемасына сүйенгені көрсетіледі.
Көлеңкеде қалған фактор
Атомдық және термоядролық қару тарихына шынайы қарасақ, КСРО-ның «атомдық қалқанын» жасауда тағы бір шешуші фактор болғанын мойындау керек. Бұл туралы физиктердің өздері де, НКВД шпионажының ұйымдастырушылары да көбіне үндемеуді жөн санаған.
Ол фактор — миллиондаған тұтқынды атомдық ғылыми және өнеркәсіптік объектілерді салуға, инфрақұрылым тұрғызуға, уран өндіруге жаппай жұмылдыру. Тұтқындар шөлге, далаға, орман-тоғай мен таулы аймақтарға жеткізіліп, күні-түні жол, зертхана, тұрғын үй, клуб, күзет жүйесіне қажет құрылымдарды көтерді.
Ерекше арнаулы лагерьлер жүйесі
Осы мақсатта ГУЛАГ құрылымында Берия мен оның орынбасары Завенягиннің қарауындағы ерекше арнаулы лагерьлердің (ЕАЛ) аса құпия жүйесі құрылған. Құпиялылығы соншалық, бұл лагерьлердің сипаттамасы Александр Солженицынның еңбектерінде де, сталиндік репрессия туралы жазған басқа авторларда да сирек ұшырасады.
Кеңестік атом бағдарламасының тағы бір факторы ретінде Шығыс Германиядан арнайы лагерьлерге ауыстырылған неміс ғалымдарының мәжбүрлі еңбегі аталады: олар нақты тапсырмалар шешілгеннен кейін ғана бостандық алған.
«Атомдық ГУЛАГ»: Арзамас-16
Арзамас-16 атомоградында 1947 жылдан бастап жұмыс істеген Виктор Жучихин объекттің алғашқы кезеңін былай сипаттайды: қоныстанған бөліктің орталық көшесінің оң жағында жоба жетекшілеріне арналған коттедждер, сол жағында лаборатория мен бөлім басшыларына арналған екі пәтерлі үйлер орналасқан. Ал дәл сол көшенің бойында тұтқындар лагері тұрған. Алғашқы кезде өнеркәсіптік және тұрғын құрылысқа негізгі жұмыс күші — тұтқындар болған.
Осы қалада өскен, қызметкердің ұлы Борис Швилкин атомград маңында ондаған мың тұтқыны бар лагерьлер болғанын куәландырады.
Сахаровтың естелігіндегі көрініс
Андрей Дмитриевич Сахаров 1949 жылы сутектік бомба жұмыстары басталған тұста Арзамас-16-ға келген. Оның сипаттауынша, объект қазіргі заманғы ғылыми-зерттеу институты, тәжірибелік зауыттар, сынақ полигоны және үлкен лагерьдің симбиозы болған. Зауыттар мен сынақ алаңдары, жолдар және болашақ қызметкерлерге арналған тұрғын үйлер тұтқындардың қолымен салынып, тұтқындардың өзі барақта тұрып, жұмысқа конвоймен жеткізіліп отырған.
Сахаров сондай-ақ оның келуіне дейін болған тұтқындардың көтерілісі мен қашуы туралы жазады: қашқындарды үлкен аумақта авиацияны тарта отырып ІІМ-нің бірнеше дивизиясы ұстап, жойған. Оның пікірінше, көтеріліске қосылмағандар да атылуы мүмкін.
Осы оқиғадан кейін лагерь құрамы өзгеріп, ұзақ мерзімге сотталғандар әкетіліп, орнына қысқа мерзімге сотталғандар әкелінген. Алайда басшылық үшін жаңа мәселе туындаған: аса құпия объектінің орналасуын білетін босатылғандарды қайда жіберу керек? Мәтінде бұл мәселе заңсыз әрі аяусыз тәсілмен шешілгені — босатылғандарды «ештеңе айтпасын» деп Магаданға мәңгі қоныстандыру әрекеттері болғаны баяндалады (мұндай акция екі-үш рет қайталанған, соның бірі — 1950 жылдың жазы).
Плутоний өндірісі және Челябинск-40
Қазір анықталып отырғандай, алғашқы кеңестік термоядролық және атомдық бомбалар Арзамас-16-да дайындалған. Ал бұл бомбаларға қажет плутоний заряды кейін Челябинск-40 деп аталған, Кыштыма маңындағы басқа атомградта өндірілген.
Құпия объект құрамында өнеркәсіптік урано-графиттік реакторлар, жанған ураннан плутоний бөлетін «Маяк» радиохимиялық зауыты және радиоактивті қалдықтардың жерасты қоймасы болған. Объекттен 10 км жерде үш көлдің арасында қонысты поселке салынған; өнеркәсіп аймағы солтүстік-шығыс бағытта лагерь кешендерімен түйісіп жатқан.
Кыштым апаты туралы деректер
1977 жылы АҚШ-тың Орталық барлау басқармасы (ЦРУ) 1957 жылғы Кыштым авариясына қатысты құжаттардың бір бөлігін ашқан. Құжаттардың фотокөшірмелері 1979 жылы Нью-Йоркте жарық көрген «Уралдағы ядролық катастрофа» туралы кітапта келтірілгені айтылады.
ЦРУ құрастырған сипаттама бойынша, 1945 жылдан бастап Кыштымадан солтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде үлкен атом зауыты мен жұмысшы поселкесі салына бастаған. Бұл аймақта немістермен бірге генерал Власовтың 25 мың солдаты еңбек еткен; олар тұтқын ретінде қарастырылып, жұмысшы батальондарға біріктірілген. 1956 жылы бұлардан бөлек шамамен 60 мыңдай ер және әйел тұтқын жұмыс істегені көрсетіледі.
Жарылыс және оның салдары
1993 жылы КПСС ОК Саяси бюросының құпия құжаттары арасынан министр Ефим Павлович Славскийдің баяндамасы табылып, баспаға шыққаны айтылады. Онда радиоактивті қалдықтар қоймасындағы №14 бак жарылып, қоршаған ортаға шамамен 20 млн кюри радиоактивті зат тарағаны көрсетіледі. Бұл аймаққа әскери-құрылыс бөлімдері мен тұтқындар лагері де кірген. Ресми есепте «зардап шеккендер жоқ» делінген.
«Уралдық із» атты журналистік зерттеуде жарылыстан 10 күн өткен соң тұрғындардың еш ескертусіз күшпен эвакуацияланғаны айтылады. Ал тұтқындарға қатысты шаралар одан да қатал сипатта берілген: шаштары алынып, киімдері ауыстырылып, көлікке отырғызылған; өздерімен бірге ештеңе, тіпті жазба дәптерлері мен туыстарының фотосуреттерін алуға рұқсат етілмеген.
Чернобыль апатынан кейін әлеуметтік қолдау туралы заң қабылданғанда, 1957 жылғы Челябинск-40 авариясынан зардап шеккен азаматтар өтініш беріп, денсаулыққа келген зиян үшін өтемақы сұраған. Бірақ сол зерттеу авторларының айтуынша, жүздеген өтініштің ішінде бірде-бір тұтқынның өтініші кездеспеген. Олардың тағдыры мен денсаулығы туралы деректердің жоқтығы ерекше назар аударады.
Әскерилердің есебі
Лагерь күзетінде болған әскерилер мен өнеркәсіптік объект қызметкерлерінің жағдайы құжаттарда көбірек көрініс тапқан. 1957 жылғы 19 қазандағы ІІМ бұйрығына сәйкес, радиоактивті ластануға душар болған құрамға алғыс жарияланып, ерекше көзге түскендер медальдармен және ақшалай сыйлықтармен марапатталған.
- Барлығы 1007 әскери қызметкер сәулеленуге ұшыраған.
- 12 адам 50 рентгеннен жоғары доза алып, госпитальға жатқызылған.
- 63 солдат 10–50 рентген аралығында доза алып, медициналық бақылауда болған.
Жерасты «параллель жүйе»: Сібір атомградтары
1949–1951 жылдары КСРО-да толық циклды өндіруші әрі зерттеуші, екінші «параллель» өнеркәсіптің автономды ғылыми жүйесі қалыптаса бастады. Атомдық арсенал өскенімен, Сталин ықтимал қақтығыс жағдайында АҚШ Оралдағы және Еуропалық бөліктегі атом орталықтарына соққы беруі мүмкін деп қауіптенген. Қырғи-қабақ соғыс ушығып, Кореядағы соғысқа Қытайдың қатысуы да жағдайды күрделендірді.
Сондықтан жаңа жүйе жоғары қорғаныс деңгейімен Сібірде салынуы жоспарланды: өндіріс жердің терең қабаттарына және таудағы жыныстар арасына орналастырылды. Негізгі орталықтар — Томск-7 және Красноярск-26, кейін оларға бүгін Челябинск-70 деп танылған жаңа объект қосылған.
Құрылыстың ауқымы
Мәтінде бұл құрылыстардың күрделілігі Мәскеу метросымен салыстырғанда да жоғары болғаны айтылады. Таудың туннелінде атомградтарды және жақын орналасқан облыс орталығының қоныстанған бөлігін жылытатын бес жетілдірілген урано-графиттік реактор салынған. Сонымен қатар плутоний өндіретін екі радиохимиялық зауыт, уранды U-235 изотобымен байытатын зауыт және радиоактивті қалдықтар қоймасы тұрғызылған.
Красноярск-26-да тұрғын үйлердің бір бөлігі де жер астына салынған. Негізгі объектілердің құрылысы 1957 жылы аяқталған. Тұрғындар мен қызметкерлер саны бойынша Сібір атомградтары КСРО-дағы ең ірілердің қатарына кірген (мысалы, Томск-7-де шамамен 100 мың адам өмір сүріп, қызмет еткен).
Басқа атом қалалары және «ізі қалған» архитектура
Мәтінде осындай тәсілмен өзге атомградтар да құрылғаны аталады: Черноголовка, жеделдеткіші — синхрофазотроны бар сол кезеңдегі Еуропадағы ірі ғылыми орталықтардың бірі Дубна, сондай-ақ әлемдегі алғашқы атом электр станциясы бар Обнинск (1954 жылы іске қосылған). Обнинск 1956 жылға дейін лагерьі бар ғылыми институттың «симбиозы» ретінде сипатталады.
Қазіргі кезде, мәтін авторының пайымынша, бұл қалаларда ГУЛАГ дәуіріндегі құрылысты кейінгі кезеңдегі құрылыстан ажыратуға болады: ГУЛАГ кезіндегі нысандар, қанша парадокс болса да, берік әрі жоғары стандартпен салынған.