Оқушының бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру
Мұғалім кәсібилігі және болашақ ұстазды даярлау
Мұғалімнің кәсібіне жарамдылығы ең алдымен өз пәнін терең білуінен, оны жан-тәнімен жақсы көруінен, балалармен тығыз қарым-қатынас орната алуынан және өз бетінше ізденіп, шығармашылықпен еңбек етуінен байқалады. Осы қасиеттерді қалыптастыруда жоғары педагогикалық оқу орындарында оқытылатын «Оқушы, оның дамуы және тәрбиесі» пәнінің орны ерекше.
Пәннің басты мақсаты — студенттерге таңдаған мұғалімдік мамандығының қыр-сырын таныту, оқу-тәрбие процесінің әрі субъектісі, әрі объектісі саналатын оқушының дамуы, қалыптасуы, денсаулығы туралы жүйелі білім беру; сондай-ақ баланы білімге, іскерлікке және дағдыға үйретудің ғылыми негіздерін меңгерту.
Пәннің методологиялық негізі және пәнаралық байланысы
«Оқушы, оның дамуы және тәрбиесі» пәнінің методологиялық негізі — философия. Философия дүние мен адамның тұтастығы, өмірдің мәні, адамның әлемдегі орны туралы ілім ретінде мұғалімнің кәсіптік әрекетін, оқушының дамуы мен тәрбиесін — яғни жеке адамның іс-әрекетін — түсіндіруге тірек болады.
Назардағы қағида
Оқушы — қоршаған дүниенің енжар объектісі емес, керісінше, дүниені терең тануға ұмтылатын, үздіксіз жаңаруға бейім белсенді тұлға.
Пәнаралық байланыс
Пән педагогика ғылымдары жүйесіне енеді және анатомия, физиология, психология, мектеп гигиенасы, дефектология, медицина салаларымен тығыз байланысады.
Пән диалектикалық әдістерді басшылыққа алып, оқушыны іс-әрекет үстінде зерттейді; дамуға және тәрбиелеуге ықпал ететін себептерді, оқу-тәрбие жұмыстарының мазмұнын, әдістері мен формаларын айқындайды.
Пәннің негізгі міндеттері
- Мұғалімнің негізгі міндеттері мен кәсіби сапалық белгілерін айқындап, педагогикалық шеберлікке баулу.
- Баланың биологиялық және әлеуметтік орта әсерінен, тәрбие ықпалынан дамып қалыптасатынын түсіндіру; баланы зерттеу әдістерін үйрету.
- Ата-баба дәстүрі мен салтына сай тәрбиенің мазмұнын белгілеуге бағыт беру; имандылыққа тәрбиелеудің жолдарын көрсету.
- Тәрбиелеу мен оқытудың физиологиялық және психологиялық негіздерін ашу.
- Оқушының тәрбиенің әрі объектісі, әрі субъектісі екенін негізге алып, кәсіби қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру.
- Баланың дамуындағы ауытқулар, кідірістер және келеңсіз құбылыстарды танып, соған сай оқу-тәрбие жұмыстарын жүргізуге үйрету.
«Даму» ұғымы: факторлар және түрлері
Пәннің басты ұғымдарының бірі — даму. Оқушы дамуы дегеніміз — сыртқы және ішкі, басқарылатын және басқаруға келмейтін табиғи әрі әлеуметтік факторлардың ықпалынан оның жеке басының қалыптасуы.
Дамудың маңызды ерекшелігі
Даму барысында сандық өзгерістер жинақталып, сапалық өзгерістерге ұласады; организм күрделенеді. Бұл — ескінің жаңамен алмасуы мен қарама-қайшылықтардың пайда болуына байланысты құбылыс.
Дамуға әсер ететін сыртқы ықпалдарға баланы қоршаған табиғи және әлеуметтік орта, өзгелермен қарым-қатынас, сондай-ақ ересектердің тәрбиелік қызметі жатады. Алайда бала сыртқы әсерді бірдей қабылдамайды: ол бейімділік немесе қарсылық танытып, жүйке жүйесінің көмегімен оған ішкі жауап береді. Сондықтан бірдей тәрбиелік жағдайда да балалар әртүрлі деңгейде дамиды.
Психикалық даму
Интеллект, қабілет, ерік пен сезім, таным және мінез-құлықтағы өзгерістер.
Денелік даму
Қимыл-қозғалыс, күш-қуат және ағзаның қызметтік мүмкіндіктерінің өсуі.
Жалпы даму
Психикалық және денелік дамумен қатар ақыл-ой, адамгершілік бағыттағы өзгерістер.
Ақыл-ой дамуы баланың өз бетінше әрекет етуінен, ұғымдарды меңгеруінен, оқиға мен жағдайды талдап-салыстыру, нақтылау, жалпылау және қорыту қабілеттерінен көрінеді. Адамгершілік дамуы — жақсы мен жаманды ажырату, соған лайық жауап беру, имандылық белгілерін жетілдіру арқылы байқалады.
Тәрбие, оқыту, білім беру: өзара байланыс
Тәрбие — өсіп келе жатқан ұрпақты өмірге даярлаудың барлық жағын қамтитын, қоғамның талап-тілегіне тәуелді күрделі процесс. Оның заңдылықтары, қағидалары, ұйымдастыру формалары мен әдістері болады. Тәрбие заңдылығы — педагогикалық құбылыстар мен процестердің объективті байланысы (мысалы, тәрбиенің қоғамдық ортаға тәуелділігі, жеке тұлға дамуы мен тәрбиенің бірлігі, іс-әрекетті қоғамға пайдалы етіп ұйымдастыру).
Тәрбие мазмұнының негізгі алты бағыты
- Ақыл-ой тәрбиесі
- Имандылық тәрбиесі
- Еңбек тәрбиесі
- Эстетикалық тәрбие
- Тілдік қатынас тәрбиесі
- Дене тәрбиесі
Ұғымдарды ажырату
- Оқыту
- Мұғалімнің мақсатқа сай оқушыларды білім, іскерлік, дағдымен қаруландырып, өз бетінше еңбек етуге баулуы.
- Оқу
- Оқушының білуге, тануға, үйренуге, қабілет пен дағды қалыптастыруға бағытталған іс-әрекеті.
- Оқыту процесі
- Мұғалім мен оқушының білім беру, тәрбиелеу, дамыту міндеттерін шешуге бағытталған бірлескен әрекеті.
- Білім беру
- Адамгершілік, интеллектуалдық, мәдени дамудың жоғары деңгейін және кәсіби біліктілікті қамтамасыз ететін үздіксіз процесс.
Оқыту процесінде білім беру, тәрбиелеу және дамыту қатар жүреді: оқу пәндері арқылы білім беріледі, іскерлік пен дағды қалыптасады; бұл білім ой-өрісті, қабілет пен бейімділікті дамытады; сонымен бірге көзқарас, сенім, тәртіптілік, еңбекқорлық және мінез-құлық нығаяды.
Оқушы білімді тек сабақ арқылы ғана емес, өздігінен оқу, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары (радио, теледидар және басқа да арналар) арқылы да алады. Даму мен қалыптасу мақсатқа сәйкес ұйымдастырылған педагогикалық жұмыстарға да, қоршаған ортаның әсеріне де байланысты. Орта — кейде кездейсоқ, кейде жүйелі әсер ететін әлеуметтік, мәдени, экономикалық факторлардың және табиғи өмір сүру жағдайларының жиынтығы.
Бастауыш сынып оқушысы: қызығушылық, ынтымақтастық және даму
Көп жылдық тәжірибеге сүйенсек, бастауыш сынып оқушыларының есте сақтау мүмкіндігі мен танымдық қызығушылығы жоғары болады. Егер балаға қызығушылығына сай жүйелі түрде мазмұнды мәлімет беріліп отырса, оның даму қарқыны жеделдейді. Бұл тұста Л. В. Занковтың оқушыны қоғамдық өмірдің әртүрлі жақтарымен еркін араластыру, дамуға ықпал ететін қиындықтардан қашпау, керісінше олардың әсерін талдай отырып жұмыс жүргізу туралы идеялары маңызды.
Ынтымақтастықтың тәрбиелік мәні
Түрлі экскурсиялар мен саяхат сабақтары оқушылар арасындағы өзара көмекті, ортақ мақсатқа жұмылуды, бірлескен ойлауды күшейтеді. Ынтымақтастықта бала өз мүмкіндігін кеңірек ашады.
Ғылыми еңбектерді талдау бастауыш сынып оқушыларының мәдени-адамгершілік құндылықтарының қалыптасуы олардың психологиялық дамуымен тығыз байланысты екенін көрсетеді. С. Төрениязованың зерттеуінде оқушы дамуының психикалық, денелік, рухани және жалпы қырлары нақтыланып, сыныптан тыс жұмыстардың тиімділігін арттыру жолдары ұсынылады.
Көпұлтты Қазақстан жағдайында аралас мектептердегі адамгершілік тәрбиесі мәселесі В. А. Ким еңбектерінде жан-жақты қарастырылады: бір ұжымда тәрбиеленетін әр этникалық топтың ұлттық ерекшелігі, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы ескерілгенде, ортақ адами құндылықтар тиімді қалыптасады.
Р. К. Төлеубаева жаңа әлеуметтік-мәдени ортада адамгершілік тәрбиесінің өзектілігін көрсетіп, жеке тұлғаның адамгершілік тұрғыдан қалыптасуында қоғам мен әлеуметтік ортаның, әсіресе мектептің маңызы зор екенін атап өтеді.
Адамгершілік тәрбиесі: міндеттер, орта және отбасы
Адамгершілік тәрбиесі бірнеше маңызды міндеттерді шешуге бағытталады: қоғамның моральдық нормаларын орындауға лайықты тұлға тәрбиелеу; оқушы бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру; ұстаз ықпалы арқылы сана мен мінезді жетілдіру; Отанға, халыққа, еңбекке және қоғамдық іске жауапкершілік сезімін күшейту.
Неге тек жаттау жеткіліксіз?
Адамгершілік нормаларын құр жаттау аздық етеді: оларды ой елегінен өткізу, ішкі тәжірибеге айналдыру, сезіну және мінез-құлықта бекіту қажет.
Отбасының рөлі
Тәрбие отбасынан басталады. Сондықтан ата-аналарды оқу-тәрбие процесіне тарту, олармен тұрақты әрі сенімді байланыс орнату — шешуші шарттардың бірі.
Адамгершілік тәрбиесі оқу-тәрбие процесінің барлық салаларында іске асады: сабақта, сыныптан тыс жұмыстарда, үйірмелерде, пікірсайыс пен этикалық жарыстарда. Бұл жұмыстар балалардың жас және дара ерекшеліктеріне, қызығушылықтарына сай ұйымдастырылғанда нәтижелі болады.
«Егер біз балаға қуаныш пен бақыт бере алсақ, ол бала дәл сондай бола алады».
Қоғамдағы құндылықтар дағдарысы жағдайында А. Бейсенбаева жастардың бойында жоғары азаматтық және адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруда жаһандану, интеграция, гуманизация сияқты үрдістерді ескерудің маңызын атап көрсетеді. Адамгершілік тәрбиесі — адамның дүниеге келген күнінен бастап өмір бойы жалғасатын үздіксіз процесс.
Ұлттық тәрбие, халық педагогикасы және ертегінің қуаты
Қай халықтың да ұлттық үні, өзіндік болмысы, салт-дәстүрі болады. Сол ерекшелік ұрпақтың төл келбетін қалыптастырады. Сондықтан ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, өмір сынынан өткен әдет-ғұрып пен салт-дәстүрді педагогикалық тұрғыдан зерделеу маңызды.
Қайырымдылық пен зұлымдық: ертегідегі мораль
Қайырымдылық пен зұлымдық — адам мінезіндегі ең өткір қарама-қарсылықтардың бірі. Халық қиял-ғажайып ертегілерінде (мысалы, «Жақсылық пен Жамандық») осы екі ұстанымның тартысы арқылы баланың дүниетанымы, әділет туралы түсінігі қалыптасады.
Шындық пен әділет — адам бойына бірден қона салмайтын, білім мен тәжірибе арқылы орнығатын құндылықтар. Алайда шындықты тану оңай емес: әр адам оны өз көрген қырынан ғана пайымдап, келіспеушілік пен дау-дамайға ұрынуы мүмкін. Мұндайда мәселенің түбі ақыл мен білімнің таяздығына тірелетіні жиі байқалады.
Даналыққа сүйену
Халық даналығы «Көзі соқырдан гөрі, көкірегі соқыр жаман» деп, рухани соқырлықтың қауіпті екенін ескертеді.
Көркем мұраға жүгіну
Шындық пен әділетті сипаттайтын үлгілер ретінде «Аяз би» аңызы, «Құтты білік» тағылымы, Абайдың қара сөздеріндегі сөз туралығы туралы пайымдар аталады.
Халық педагогикасы — ата-бабамыздың ғасырлар бойы жинаған тәлім-тәрбие тәсілдерінің жиынтығы. Ол адамзат мәдениетінің бастау көздерімен сабақтасып, ұрпақты адамшылыққа жетелейтін рухани арқау қызметін атқарады.