Қазақша рефераттар

Оңтүстік өңірінің ауылдық аймақтарында жұмыссыздық өсті

Тәуелсіздік жылдарындағы Оңтүстік Қазақстандағы көші-қон үдерістері

Егемендік алғаннан кейін Қазақстанда көші-қон үдерістері айқын күшейді. Бұл құбылыс бұрынғы КСРО құрамындағы көптеген республикаларға ортақ болғанымен, республикадағы миграциялық қозғалыстар Кеңес Одағы толық ыдырамай тұрып-ақ байқала бастады. Мұның себептері қатарында патшалық Ресейдің ұзаққа созылған отаршылдық саясатының тарихи салдары, әкімшілік-басқару жүйесіндегі өзгерістер, сондай-ақ депортацияланған халықтардың өз тарихи отандарына қайта оралуы бар.

Сонымен бірге 1990-жылдардағы әлеуметтік-экономикалық және саяси қайта құрулар, өндіріс орындарының қайта құрылуы немесе жабылуы халықтың орын ауыстыруын жеделдетті. Соңғы онжылдықтарда ішкі көші-қонның құрылымында ірі өзгерістер болып, қозғалыс негізінен екі бағытта жүрді: облыс ішіндегі (Оңтүстік өңірдің өз ішіндегі) және облысаралық (аймақтар мен облыстар арасындағы) көшу.

Жыл сайын
300 мың
адам республика ішінде орын ауыстырғаны көрсетіледі.
1998–1999 жж.
900 мың
адам ішкі көші-қон үдерісіне тартылған.
1999 жылғы санақ
57,6%
еңбекке қабілетті жастағы халық үлесі.

Ішкі көші-қонның бағыттары және урбанизация

Ішкі көші-қон ағынында жұмыс жасындағы адамдар басым болды, әсіресе қазақ халқының үлесі жоғары екені айтылады. Қала халқының саны 755 мыңға азайып, ауыл халқы 490 мыңға кемігенімен, қала халқының үлесі шамамен 56% деңгейінде сақталған. Бұл көрсеткіш урбанизация үдерісінің жалғасып жатқанын аңғартады.

Тартылыс орталықтары

  • Алматы
    Тұрмыс жағдайының салыстырмалы жақсылығы және жұмыс орындарының шоғырлануы.
  • Ақмола облысы және Астана
    Астананы көшіруге байланысты жаңа мүмкіндіктердің пайда болуы.
  • Маңғыстау облысы
    Мұнай өндіру саласы және жоғары еңбекақы.
  • Халықтан айрылу байқалған өңірлер
    Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстары.

Ел аумағында халықтың орналасу тығыздығы бойынша оңтүстік пен солтүстік айқын ерекшеленеді, ал Орталық Қазақстанда халық сирек қоныстанған. Мұны табиғи-климаттық жағдайлармен байланыстыруға болады. Ішкі көші-қонға жасалған жинақталған қорытынды бойынша халықтың жиі орын ауыстыруының басты себептері — жұмыссыздық және экологиялық ахуалдың ауырлығы [1].

Әлеуметтік-демографиялық құрылым (1999 жылғы санақ)

1999 жылғы санақ деректері республика халқының әлеуметтік-демографиялық құрамының әркелкі екенін көрсетеді. 14 953,1 мың тұрғынның 4 573,2 мыңы (30,6%) — балалар мен жасөспірімдер, 8 619,2 мыңы (57,6%) — еңбекке қабілетті жастағылар және 1 760,7 мыңы (11,8%) — еңбек жасынан асқан адамдар [2].

2004 жылғы Оңтүстік Қазақстан облысындағы көші-қон көрсеткіштері

2004 жылы облысқа 14,3 мың адам қоныс аударып, 13,7 мың адам басқа жаққа көшкен. Соның нәтижесінде миграциялық өсім 0,6 мың адамды құрады. Көшіп келушілердің 4,1 мыңы Қазақстанның өзге облыстарынан, 10 мыңы ТМД елдерінен және 0,2 мыңы алыс шетелдерден келген. 2003 жылмен салыстырғанда көшіп келу Қазақстанның басқа өңірлерінен 7,3%-ға, ТМД елдерінен 0,3%-ға, алыс шетелдерден 3,8%-ға артқан [3, 32].

Көшу бағыттары (2004)

Облыстан кету
  • ТМД елдеріне — 1,3 мың адам.
  • Қазақстанның басқа өңірлеріне — 11,6 мың адам.
  • Алыс шетелдерге — 0,2 мың адам.
Салыстырмалы өзгеріс (2003-пен)
  • ТМД-ға көшу — 25,8%-ға төмендеді.
  • Алыс шетелдерге көшу — 29,6%-ға төмендеді.
  • Қазақстанның басқа өңірлеріне ауысу — 36,2%-ға өсті.

Облыс ішінде 14,8 мың адам көшіп-қонған. Миграциялық сальдоның абсолюттік өлшемдері төмендегідей берілген: алыс шетелдерге — 20 (кері), ТМД бойынша — 8 153 (оң), облысаралық көшу бойынша — 7 475 (кері). Жалпы миграциялық нәтиже табиғи өсіммен қатар, оралмандардың келуі және облысаралық көші-қонның ықпалымен қалыптасты.

Көші-қон себептері: экономика, жұмыс және әлеуметтік байланыстар

Халықтың қоныс аударуына әсер ететін негізгі факторлардың бірі — әлеуметтік-экономикалық жағдай: өмір сүру деңгейі, табыс көздері, жұмыссыздық және басқа да мәселелер. Кеңестік кеңістіктегі экономикалық байланыстардың үзілуі өндірістің төмендеуіне әкеліп, әлеуметтік қиындықтарды күшейтті. Оңтүстік өңірдің ауылдық аймақтарында жұмыссыздық өсті, ал дағдарыс жылдарында дәстүрлі жұмыс күші сұранысы азайған сайын жұмыссыздық та көбейді. Жұмыс іздеген халық көбіне республика ішінде қоныс аударуға бейім болды.

Миграциялық ахуалға туыстарға қосылу, ата мекенге көшу сияқты әлеуметтік-мәдени себептер де ықпал етті. Нәтижесінде облыс халқының саны өсіп қана қоймай, этникалық құрам да өзгеріске ұшырады: қазақтардың алыс және жақын шетелдерден келуіне байланысты орыс, неміс, украин, белорус сияқты ұлттар саны азая түсті. Х.А. Ясауи атындағы ХҚТУ ғалымдарының әлеуметтік зерттеулерінде орыс халқы эмиграциясының негізгі себептері ретінде балаларының болашағына сенімсіздік (41,4%) және жалақының төмендігі (48,6%) көрсетіледі [3, 33].

Оңтүстіктегі қоныстану ерекшеліктері

Халық санының өзгерісі әсіресе ауылдық жерлерде айқын байқалды. Дәстүрлі мал шаруашылығы дамыған аудандарда жергілікті ұлт өкілдері басым келеді; мұндай аумақтарға Бәйдібек, Созақ, Түркістан, Отырар, Шардара, Төлеби сияқты аудандар жатады. Өндірістік аймақтарда және қалалар маңында қазақтармен қатар славян тобына жататын халықтар да тұрады. Ал егіншілік пен бау-бақша дамыған өңірлерде өзбек ұлты тұрғындарының үлесі 65% шамасында көрсетіледі [4].

Шымкент, Ленгер, Ақсукент қалаларында орыстар, қазақтар, өзбектер (көбіне қала шеткері аймақтарында) бірге қоныстанған. Сонымен қатар қазақы ауылдарда туу көрсеткішінің жоғары деңгейі сақталды: туу үлесі 72% деңгейінде сипатталып, 1992–2004 жылдар аралығында халық саны шамамен 400 мың адамға өскені айтылады. Алыс-жақын шетелдерден қоныс аударушылардың ауылдық жерлерге келуі де ауыл халқының артуына ықпал етті. 1992–2004 жылдары облыстық көші-қон және демография саласының деректеріне сүйенсек, 30 815 отбасы немесе 109 мың адам көшіп келген [5].

Қандастардың (оралмандардың) қоныстануы және квота

Ұлттық дәстүр мен діни құндылықтар салыстырмалы түрде жақсы сақталған оңтүстік өңірге қандастардың қоныс аударуы жиілей түсті. Деректер бойынша 1992–2005 жылдар аралығында Қазақстанға 116 668 қоныс аударушы келген, бұл үдеріске оралмандардың 2005–2007 жылдардағы көші-қон квотасына қатысты Президент жарлығы да ықпал еткен. Жарлық негізінде Оңтүстік Қазақстан облысына 2006 жылы — 2 710, 2007 жылы — 2 615 квота бөлінген [6].

Қазіргі кезде квота бойынша келген оралмандарға белгіленген қаржы көлемінде уақытылы көмек көрсету тетіктері қарастырылғаны атап өтіледі. Қандастар ең көп қоныстанған аумақтар ретінде Шымкент, Түркістан қалалары және Мақтаарал, Сарыағаш, Сайрам, Қазығұрт аудандары көрсетіледі.

Қорытынды

Тәуелсіздік кезеңінде Оңтүстік Қазақстандағы әлеуметтік-демографиялық ахуалға нарықтық экономикаға көшу, өндірістік құрылымның өзгеруі және еңбек нарығындағы тұрақсыздық тікелей әсер етті. Ішкі және сыртқы миграцияның күшеюі облыс халқының механикалық өсіміне ықпал жасап, өңірдің этнодемографиялық келбетіне елеулі өзгерістер енгізді. Бұл үдерістердің өзегінде жұмыс іздеу, әлеуметтік жағдайды жақсарту, экологиялық факторлар және тарихи-мәдени байланыстар жатыр.

Әдебиеттер

  1. 1. Численность, естественное движение и миграция население КазССР в 1990 г. Алма-Ата: РИИЦ, 1991. — С. 101(14).
  2. 2. Социально-демографические тенденции в Республике Казахстан. ANALYIK – Аналитическое обозрение, 1 января 2001. — С. 30–31.
  3. 3. Исмаилов А.И. Оңтүстік Қазақстан облысының тарихи-географиялық очеркі. Оқу құралы. Шымкент, 2007. — 48 б. (32–33 бб.).
  4. 4. Токмаганбетова Р.Д. Отчет: Эколого-демографическое обследование сельских территории Республики Казахстан (Южно-Казахстанская область). Эколого-демографическая оценка сельских территории Южно-Казахстанской области, Астана, 2006. — С. 103–154.
  5. 5. Демографический потенциал Южно-Казахстанской области (статический сборник). Шымкент, 2005. — С. 61.
  6. 6. Оңтүстік Қазақстан, 2005, 26 наурыз. №40.