Құрылыс аландарындағы жұмыстарды ұйымдастыру шығындары
Құрылыс экономикасы • Смета • Шығындар есебі
Құрылыс өнімінің құны қалай қалыптасады, сметалық құжаттама нені қамтиды және мердігерлік ұйымдарда шығындар қандай қағидалармен есепке алынады? Төменде құрылыс саласындағы сметалау мен бухгалтерлік есептің негізгі ұғымдары жүйелі түрде берілді.
Құрылыс өнімі және сметаның рөлі
Құрылыс өніміне ғимараттар, қондырғылар, өндірістік объектілер, тұрғын үйлер, мәдени-тұрмыстық нысандар және өзге де объектілер жатады. Құрылыстың құны смета арқылы айқындалады.
Смета дегеніміз не?
Смета — объектіні салуға кететін қоғамдық қажетті шығындарды есептеу, яғни құрылыс өнімінің құнын анықтайтын құжат.
«Строймонтаж-Қызылорда» ЖШС смета жасағанда материалдар мен конструкциялар шығындарының нормаларын, еңбекақы шығындарын, материалдардың нарықтық бағаларын, сметалық нормалар мен үстеме шығын нормаларын қолданады. Жобалық-сметалық құжаттама әзірлеуде бухгалтерлік есеп мәліметтері де пайдаланылады.
Сметалық құжаттамадағы негізгі ұғымдар
Сметалық құжаттардың құрылымы жобаның дайындалу деңгейіне және объектінің техникалық күрделілігіне байланысты қалыптасады.
Құрылыс объектісі
Жеке ғимараттар (өндірістік цех, қойма, тұрғын үй және т.б.), сондай-ақ оған тиесілі жабдықтар, жиһаздар және қосалқы бөлшектер.
Кешен объектілері
Өндірістік немесе тұрғын үй кешенінде сыртқы инженерлік желілер (су, газ, электр, жылу, кәріз), кіреберіс жолдар және өзге де жалпы жұмыстар қарастырылады.
Жобалық-сметалық құжаттама құрамына әдетте мыналар кіреді
- Шығындарды жинақтау (қажет болған жағдайда).
- Жиынтық сметалық есеп.
- Құрылыс құнының сметалық есебі.
- Объектілік және жергілікті (локальды) сметалар.
- Объектілік және жергілікті сметалық есептер (қажет болған жағдайда).
- Жеке шығын түрлері бойынша сметалық есеп (қажет болған жағдайда).
Қатар әзірленетін материалдарға сметалық құн ведомостары, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғауға байланысты жұмыстар бойынша ведомостар да жатады.
Шығын баптары: тікелей және үстеме
Сметалық есептерді құру кезінде келесі шығын баптары кең қолданылады: материалдар, негізгі еңбекақы, құрылыс машиналары мен механизмдерін пайдалану шығындары, басқа шығындар және үстеме шығындар. Алғашқы төртеуі құрылыс-монтаж жұмыстары кезіндегі тікелей шығындар ретінде қарастырылады.
Мердігерлік келісім-шарт бойынша шығындар құрылымы
Бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес мердігерлік келісім-шарт бойынша шығындар тікелей, үстеме және келісім шарт талаптарына сай тапсырыс беруші өтейтін өзге де шығындар болып бөлінеді.
Тікелей шығындар
- Құрылыс учаскесіндегі жұмысшылардың еңбекақысы және аударымдар.
- Құрылыста пайдаланылатын материалдар шығыны.
- Құрылыс учаскесінде негізгі құралдар мен материалдарды орын ауыстыру шығындары.
- Жұмыстарды орындау үшін негізгі құралдарды жалға алу шығындары.
- Авторлық қадағалау және жобалау шығындары.
- Ақауларды жөндеу және кепілдік жұмыстар шығындары.
Үстеме шығындар
- Құрылыс жұмыстарына қызмет көрсету шығындары.
- Санитарлық-гигиеналық және мәдени-тұрмыстық жағдайларды қамтамасыз ету шығындары.
- Еңбекті қорғау және техникалық қауіпсіздік шығындары.
- Құрылыс алаңдарындағы жұмыстарды ұйымдастыру шығындары.
- Нормаларда ескерілмеген, бірақ үстеме шығындарға жататын өзге шығындар.
Шығындарды элементтер бойынша топтастыру: не үшін керек?
Шығындарды экономикалық элементтер бойынша топтастыру өндірісте неге және қанша жұмсалғанын көрсетеді. Бұл деректер статистикалық есептілік үшін де маңызды: экономика салаларындағы ұлттық табысты есептеуге негіз болады.
Элементтер бойынша топтастыру
- Материалдық шығындар
- Еңбекақы шығындары
- Әлеуметтік қажеттіліктерге аударымдар
- Амортизация (тозу)
- Басқа да шығындар
Шығындардың құрамы бойынша
Бірэлементті шығындар — бір элементтен тұратын шығындар (еңбекақы, материалдар, аударымдар).
Кешенді шығындар — бірнеше элементтен тұратын шығындар (мысалы, цехтық шығындар).
Өзіндік құнға жатқызу тәсілі бойынша
Тікелей — өнімнің нақты түріне тікелей енгізіледі.
Жанама — бірден енгізілмейді, бөлініс арқылы таратылады.
Материалдық шығындар: құрылыстағы ең ірі үлес
Құрылыс өндірісі материалсыйымдылығы жоғары сала. Тәжірибеде өндірістік шығындардың едәуір бөлігін (шамамен 64%) материалдық шығындар құрайды. Оларға құрылыс-монтаж жұмыстары барысында жұмсалған материалдар, конструкциялар мен тетіктер, отын, электр энергиясы, бу және су (қосалқы және көмекші өндірістер мен қызмет көрсетуші шаруашылықтардың өнімдері мен қызметтерін қоса алғанда) кіреді.
Материалдардың нақты өзіндік құнына енгізілетіндер
- Сатып алу құны (немесе қосалқы/көмекші өндіріс өнімі болса — өзіндік құны).
- Объекті маңындағы қоймаға дейін жеткізу шығындары.
- Дайындау-қойма шығындары, соның ішінде тиеу-түсіру жұмыстары.
Материалдарды босатуды рәсімдейтін құжаттар
Өндіріске босатылған материалдардың бастапқы құжаттары ретінде лимиттік-заборлық карта және накладной-талаптама қолданылады.
- Лимиттік-заборлық карта — материалдар жүйелі түрде тұтынылатын кезде босатуды рәсімдеу үшін.
- Накладной-талаптама (ішкі орын ауыстыру) — ұйым аумағынан тыс орналасқан бөлімшелерге материал босату кезінде (ф. №15а).
Ашық жерде сақталатын сусымалы материалдар (тас, құм, қиыршық тас және т.б.) әдетте тікелей құрылыс алаңына жеткізіліп, ашық алаңқайларда сақталады және материалдық жауапты тұлғаның (прорабтың) есебінде болады.
Айналымды материалдар: бірнеше рет қолданылатын ресурстар
Құрылыс ұйымдары жекелеген жұмыстарда айналымды материалдарды пайдаланады (мысалы, уақытша ағаш/металл тіректер, қалып элементтері және т.б.). Олар өндірістік нормаларда қарастырылып, алғаш рет өндіріске босатылғанда орындаушылардың (прораб, шебер) жауапкершілігіне беріледі. Мұндайда олардың құны көбіне болашақ кезең шығындары ретінде танылып, айналым санына қарай біртіндеп есептен шығарылады.
Нормативтік шығыс (үлестік есептен шығару) қағидасы
Формула (мәні бойынша):
Нормативтік шығыс = (айналымды материалдың нақты өзіндік құны − қайтарылатын құны) ÷ айналым саны
Қайтарылатын құн — материалды пайдаланғаннан кейін ұйым оның әрі қарай қолданылуы мүмкін бағасымен бағалайтын сома.
Есеп жүргізу және шоттар логикасы
Құрылыста пайдаланылған материалдар негізгі өндірістің тиісті шоттарында есепке алынып, объектінің өзіндік құнына енгізіледі. Құрылыстағы бөлімшелер ай сайын материалдардың кірісі, босатылуы және қалдығы бойынша есепті карточкаларды (мысалы, М-19А) толтырып отырады. Мәліметтер кіріс ету, босату және түгендеу сияқты бастапқы құжаттарға сүйеніп көрсетіледі.
Үстеме шығындар: құрамы және бөлу тәртібі
Құрылыс-монтаж жұмыстарының үстеме шығындарына жұмысшыларға қызмет көрсету, құрылыс алаңдарындағы ұйымдастыру шаралары және өндірісті қамтамасыз етуге байланысты бірқатар шығындар жатады. Мұндай шығындарды дұрыс жіктеу — өзіндік құнды дәл есептеудің негізгі шарты.
Үстеме шығындардың кең тараған топтары
Қызмет көрсету шығындары
- Учаске басшылары, аға шеберлер, механиктер және көмекші өндіріс басшыларының еңбекақысы және әлеуметтік аударымдары.
- Құрылыс-монтаж жұмысшылардың қосымша еңбекақысы және әлеуметтік аударымдары.
Еңбекті қорғау және қауіпсіздік
- Арнайы киімді жуу және жөндеу шығындары.
- Зиянды еңбек жағдайларында берілетін сүт өнімдері және өзге кепілдіктер.
- Қауіпсіздік бойынша арнайы бөлмелер мен инфрақұрылым шығындары.
Алаңды ұйымдастыру
- Бірнеше мердігерге қызмет көрсететін негізгі құралдарды пайдалану/жөндеу шығындары (амортизацияны қоса).
- Жиналмалы типтегі уақытша ғимараттар мен қондырғылар.
- Өлшеуіш құралдар, өлшеуіш қораптар, бункерлер, бетон/ерітінді ыдыстары.
- Қауіпті аймақтарды қоршау және уақытша жарықтандыру желілері.
- Нысан маңындағы уақытша әкімшілік және тұрмыстық орынжайлар (жуыну орындары және т.б.).
- Өндірісті жобалау және зертхана қызметін пайдалану шығындары.
Үстеме шығындар ай сайын алдымен жұмыс түрлері арасында, кейін құрылыс объектілері арасында тікелей шығындарға пропорционалды түрде бөлінеді. Тәжірибеде әрбір үстеме шығын бабын мүмкіндігінше бір ғана базаға емес, экономикалық мазмұнына сай әртүрлі бөлу базаларымен тарату орынды.
Ақау (дефект) шығындары: тану және құжаттандыру
Құрылыс-монтаж жұмыстарындағы ақау — техникалық талаптарға сәйкес келмейтін орындалған жұмыс көлемі. Қазіргі талаптарға сай мұндай шығындар көп жағдайда үстеме шығындар құрамында қарастырылады, алайда олар міндетті түрде айқындалып, дәлелді түрде рәсімделуі тиіс.
Ақаудың негізгі себептері
- Жобалық көрсеткіштерді (талаптарды) сақтамау.
- Сапасы төмен құрылыс материалдарын пайдалану.
- Жобалық құжаттамадағы қателер.
- Конструкциялық шешімдердің сәйкес келмеуі.
Ішкі және сыртқы ақау
Ішкі ақау
Мердігер сметалық-технологиялық талаптарды бұзғанда немесе орындаушылардың кәсіби деңгейі төмен болғанда пайда болады.
Сыртқы ақау
Тапсырыс берушінің, жабдықтаушылардың, субмердігерлердің немесе көлік ұйымдарының кінәсінен туындайды.
Ақау қалай рәсімделеді?
Ақау анықталған сәтте акт толтырылады. Актіні рәсімдеуге сапаны бақылау қызметінің техникалық сарапшылары, құрылыс зертханасының қызметкерлері және инженерлік-техникалық қауіпсіздік бөлімінің өкілдері қатысуы тиіс. Құжат кінәлі тұлғалардың қолымен расталып, шығынды есептеу мен өндіруге құқықтық негіз болады.
Ақау бойынша шығын құрамына әдетте кіреді
- Қайта қалпына келтіру жұмысына қатысқан жұмысшылардың еңбекақысы.
- Материалдық шығындар.
- Қосымша еңбекақыға қатысты есептелетін сомалар (қажетіне қарай).
- Пайдаланылған құрылыс машиналары мен механизмдерге қатысты шығындар.