Әкімшілік шығыстар
Табыстар мен шығыстар жөніндегі қорытынды есептің мәні
“Индустриальное снабжение” жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің қаржылық есептілігіне талдау жүргізгенде, баланс көрсеткіштерімен қатар қаржылық есеп берудің өзге нысандарының да деректерін қолдану қажет. Соның ішінде ең маңыздысы — жыл бойындағы барлық табыс сомасын кәсіпорын қызметін жүргізуге жұмсалған барлық шығындармен салыстыруға мүмкіндік беретін табыстар мен шығыстар жөніндегі қорытынды есеп.
Бұл есептің баланстан негізгі айырмашылығы: баланс кәсіпорынның белгілі бір сәттегі “мезеттік суретін” көрсетсе, табыстар мен шығыстар жөніндегі қорытынды есеп есепті кезең ішіндегі капитал қозғалысын және қаржылық нәтижені сипаттайды. Сондықтан талдаушы үшін бұл құжат көбіне анағұрлым маңызды әрі ақпараттылығы жоғары болып табылады.
Неліктен бұл есеп талдауда маңызды?
- Кәсіпорынның белгілі бір кезеңдегі қызмет нәтижесін айқын көрсеткіштер арқылы бағалауға мүмкіндік береді.
- Кәсіпорынның табыс әкелетінін немесе зиян шегетінін анықтауға көмектеседі.
- Табыстардың қалыптасу көздерін және шығындардың құрылымын салыстыруға жағдай жасайды.
Батыс тәжірибесіндегі басымдық
Батыс тәжірибесінде табыс және зиян туралы есепке едәуір басымдық беріледі. Бұл құжат көптеген америкалық, ұлыбритандық және жаңазеландиялық компаниялардың жылдық есебінде алғашқы болып ұсынылады. Мұның бір себебі — психологиялық фактор: табыс батыс фирмалары үшін қызметтің ең маңызды көрсеткіштерінің бірі болып саналады, сондықтан олар оны сыртқы пайдаланушыларға бірінші кезекте айқын көрсетуді жөн көреді.
Негізгі ұғымдар: табыс және шығыс
Табыстар
Табыстар — акционерлік капитал қатысушыларының салымына тікелей байланысты емес, меншікті капиталдың өсуіне әкелетін экономикалық пайданың артуы. Ол активтердің түсуі (көбеюі) немесе міндеттемелердің азаюы түрінде көрініс табады.
Шығыстар
Шығыстар — акционерлік капитал қатысушыларына үлестірумен байланысты емес, меншікті капиталдың азаюына алып келетін экономикалық пайданың кемуі. Ол активтердің шығып кетуі (таусылуы) немесе міндеттемелердің көбеюі арқылы байқалады.
Маңызды қағида
Егер болашақ экономикалық пайданың азаюы активтердің кемуімен немесе міндеттемелердің өсуімен байланысты болып, әрі бұл өзгеріс сенімді түрде өлшенсе, онда ол қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі жөніндегі қорытынды есепте шығыс ретінде танылады.
Нормативтік негіз және құрылым
“Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілікті дайындап тапсыру” №30 стандарт құрамына “Табыстар мен шығындар жөніндегі қорытынды есеп” енгізілген. Бұл стандарт заңды тұлғалардың қаржы-шаруашылық қызметі нәтижесі жөніндегі есеп баптарын жіктеу, тану және ұсыну тәртібін белгілейді. Нәтижесінде есепті кезеңдер арасындағы және әртүрлі заңды тұлғалардың қаржылық есептерін салыстыру мүмкіндігі артады.
Қазақстан Республикасының Қаржы министрінің 2005 жылғы 22 желтоқсандағы №427 бұйрығымен БЕХС-қа (IAS) көшу тәртібі бекітілген. БЕХС (IAS) талаптарына сәйкес табыстар мен шығыстар жөніндегі есептің үлгісі төменде келтірілген.
Кесте 2.2. Табыстар мен шығыстар жөніндегі қорытынды есеп (үлгі)
| Көрсеткіштердің атауы | Жол коды | Есептік кезең үшін | Өткен кезең үшін |
|---|---|---|---|
| Өнімдерді сату мен қызметтер көрсетуден түскен табыс | 010 | 168741520 | 11922485,2 |
| Сатылған өнімдер мен көрсетілген қызметтердің өзіндік құны | 020 | 136639886 | 11083726,5 |
| Жалпы пайда (010–020) | 030 | 32101634,6 | 838758,77 |
| Қаржыландырудан түскен табыстар | 040 | — | — |
| Өзге де кірістер | 050 | 1260,19 | — |
| Өнімдерді сату мен қызметтер көрсетуге арналған шығыстар | 060 | — | — |
| Әкімшілік шығыстар | 070 | 29296676,9 | 894458,79 |
| Қаржыландыруға арналған шығыстар | 080 | 2413775 | — |
| Өзге де шығыстар | 090 | — | — |
| Үлес қосу әдісімен есептелетін ұйымдардың пайдасы/залалының үлесі | 100 | — | — |
| Жалғасатын қызмет кезіндегі пайда (залал) | 110 | 392442,9 | -55700,02 |
| Тоқтатылған қызметтен түскен пайда (залал) | 120 | — | — |
| Салық салынғанға дейінгі пайда | 130 | 392442,9 | -55700,02 |
| Корпоративтік табыс салығы бойынша шығыстар | 140 | 117732,87 | — |
| Аздық үлесті шегергенге дейінгі кезеңдегі жиынтық пайда (залал) | 150 | 274710,03 | -55700,02 |
| Аздық үлес | 160 | — | — |
| Кезеңдегі жиынтық пайда (залал) | 170 | 392442,9 | -55700,02 |
| Акцияға арналған пайда | 180 | — | — |
Қорытынды тұжырым
Табыстар активтердің көбеюін немесе міндеттемелердің азаюын көрсетеді, ал шығыстар — активтердің азаюын немесе есепті кезеңдегі міндеттемелердің көбеюін білдіреді. Осы байланыс кәсіпорынның нақты қаржылық нәтижесін түсіндіруде және басқарушылық шешім қабылдауда негізгі тірек болып саналады.