Орта жүздің этникалық құрамы
Рахметұлы Шынайдың «Монғолия қазақтарының ата-тек шежіресі» еңбегінде қауымның ірілену логикасы өте нақты сипатталады: туыстас не көршілес бірнеше отбасы бір қоныста отырса — ауыл; іргесі алшақтау болса — жерлес; жеті атадан құралған қандастар — қандас; бір атаның ұрпағы 13 атадан асса — ру; бірнеше ру ортақ мүдде не қандастықпен біріксе — тайпа; бірнеше тайпа қауымдасып — жүз болады. Ал тайпадан ірі деңгейде ел, саяси теңдігі бар қауым — ұлыс, дербес шекара мен тәуелсіздікке жетсе — мемлекет, тілі мен дәстүрі, мәдениеті мен ортақ мекені айқындалса — ұлт қалыптасады.
Қазақ жүздері: ұғымы және тарихи орны
Қазақ жүздері — XV–XVI ғасырлар аралығында Қазақстанның әр өңірінде қалыптасқан тайпалар одағы. Жүздердің шығуы мен «жүз» атауының тарихи мәні туралы ғылымда біржақты, толық дәлелденген ортақ пікір әлі орныққан жоқ.
Кейбір зерттеушілер «жүз» сөзін «біртұтас нәрсенің бөлшегі, саласы, бір жағы» мағынасында түсіндірсе, енді біреулер оны «жүз», «жүздік» сандарымен байланыстырады. Қалай болғанда да, қазақ жүздерін саяси, экономикалық, тілдік және мәдени тұтастығы бар халықтың аймақтық-тарихи бірлестіктері ретінде қарастырған орынды.
Жүздердің шығуы туралы көзқарастар
Аңыздық нұсқалар
Н. И. Гродеков, Г. Н. Потанин, Н. А. Аристов еңбектерінде жүздердің бастауы туралы ел ішінде кең тараған аңыздар келтіріледі. Мазмұны ұқсас: халықтың арғы атасынан тараған үш ұл (әр нұсқада есімдері әртүрлі) кейін Ұлы, Орта, Кіші жүздің түп аталары саналады.
Алайда бұл нұсқалар тарихи дерек емес, өйткені әр жүзге жеке-дара «бір ғана түп атаны» телу ғылыми тұрғыдан шындыққа үйлеспейтіні әлдеқашан дәлелденген.
XVI–XVII ғасырмен байланыстыру
Шығыстанушы В. В. Вельяминов-Зернов халық аңыздарына сүйене отырып, жүздердің Хақназар хан дәуірінде (XVI ғ.) қалыптаса бастағанын айтады. Ресей бас штабы офицері М. Красовский де Қасым, Хақназар, Шығай хандар тұсындағы қоныстардың алшақтығы жүздердің шығуына ықпал еткенін көрсетеді.
Ертерек кезеңге апару
Х. М. Әділгереев пен С. А. Аманжолов жүздердің қалыптасуын моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңмен, яғни VII–XI ғасырлардағы Батыс Түрік қағанаты дәуірімен байланыстырады.
География және шаруашылық факторлары
Академик В. В. Бартольд тарихи шындыққа жақынырақ тұжырым ұсынып, табиғи-климаттық ерекшеліктеріне қарай оқшауланған үш аймақ негізінде (Жетісу; Сырдарияның төменгі ағысы мен Орталық Қазақстан; Батыс Қазақстан) жүздердің қалыптасуын түсіндіреді.
Профессор М. П. Вяткин бұл пікірді толықтырып, географиямен бірге экономикалық және саяси жіктелу де әр өңірде жеке бірлестіктердің орнығуына әсер еткенін дәлелдейді. «Қазақ ССР тарихы» (5 томдық) авторлары да XV–XVI ғасырларда көптеген этносаяси және кәсіби факторлардың ықпалымен үш этноаумақтық бірлестік — Ұлы, Орта, Кіші жүздер қалыптасқанын атап өтеді.
Қазақ хандығы және жүздердің аймақтық орнығуы
XV ғасырдың 60-жылдарында Жетісудың батысында Қазақ хандығы құрылды. Кейінгі жылдарда аумағын кеңейтіп, Батыс, Орталық, Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс Қазақстанда мекендеген көптеген түркі, түркіленген моңғол және басқа да тайпаларды бағындырды. Соның нәтижесінде кең өлкеде қазақ халқы қалыптасты.
Дегенмен, біртұтас хандық пен халықтың қалыптасуы көшпелі қоғамдағы ру-тайпалық жікшілдікті толық жоя алмады. Қазақ халқының қалыптасуымен қатар үш жүзге бөліну үдерісі де жүрді. Бұл — ғасырларға созылған күрделі, бұралаңы көп тарихи кезең.
Саяси тұтастықтың әлсіздігі және үш табиғи-географиялық, шаруашылық аймақтың оқшаулануы жүздердің орнығуын жеделдетті: Жетісуда — Ұлы жүз; Орталық, Шығыс, Солтүстік және Оңтүстік Қазақстанда — Орта жүз; Батыс Қазақстанда — Кіші жүз қалыптасты.
Жүздер арасындағы байланыс үзілмегенімен, сыртқы қысым мен ішкі бытыраңқылық салдарынан саяси бірлік әлсірей түсті. XVIII ғасырдың басындағы Жоңғар шапқыншылығы бұл әлсіздікті айқын көрсетті: жекелеген хандықтар мен сұлтандар иеліктері қарсы тұра алмай, жау Ташкент пен Түркістанға дейін жетті.
Ұлы жүз: құрамы, билік және тарихи тағдыр
Ұғым және этникалық құрамы
Жетісу өңірінде ежелгі үйсіндер маңына тайпалардың топтасуы қазақ халқы қалыптаспай тұрып-ақ басталған. Бұл бірігуге шаруашылық мүддемен қатар сыртқы қауіптен қорғану мақсаты да ықпал еткен болуы ықтимал. Моғолстан құрамындағы тайпалардың өзара жақындасуынан туған ортақ мәдени дәстүр нәтижесінде Ұлы жүз құрамындағы тайпаларды халық ішінде «Ұлы жүз — үйсін» деп атау қалыптасты.
Ұлы жүз құрамына: жалайыр, албан, суан, дулат, сарыүйсін, сіргелі, ысты, ошақты, шапырашты, шанышқылы, қаңлы тайпалары кіреді.
Тәуке хан дәуірі және кейінгі өзгерістер
Тәуке хан тұсында (1680–1718) Ұлы жүздің тікелей билеушісі ретінде Төле би танылды. Тәуке хан мен одан кейін Болат хан қайтыс болған соң, әр жүзде жеке хандықтар пайда болып, Ұлы жүзге Жолбарыс хан сайланды. Ол Ресеймен жақындасу жолдарын қарастырғанымен, 1739 жылы қаза тауып, билік мұрагерлеріне өтті.
XVIII–XIX ғасырлар: сыртқы қысым және әкімшілік басқару
XVIII ғасырдың 40-жылдарында Ұлы жүз тайпаларының бір бөлігі Ресей бодандығын қабылдады. Алайда өңірдің шеткері орналасуына байланысты патша билігінің ықпалы нақты түрде XIX ғасырдың ортасына дейін толық жүрмеді. Ұлы жүз жұртшылығы Жоңғар шабуылын бастан кешіріп, кейін Қоқан хандығының қысымын көрді, ал XIX ғасырдың ортасында Ресейге еріксіз бағынды.
1848 жылы Ұлы жүзді басқару үшін Батыс Сібір генерал-губернаторлығы құрамында Үлкен орда приставствосы құрылды. XIX ғасырдың 70-жылдарында Түркістан генерал-губернаторлығы аясында Жетісу және Сырдария облыстары жасақталып, уездерге бөлінді. Бұл жүйе Қазан төңкерісіне дейін сақталды.
Қоныстану аймақтары (XIX соңы — XX басы)
Ұлы жүз қазақтары негізінен Жетісу облысының Қапал, Жаркент, Верный уездерінде, Сырдария облысының Әулиеата, Шымкент, Ташкент уездерінде мекендеді.
Орта жүз: этникалық өзек, қоныс және тарихи рөл
Қалыптасу арналары және құрамы
Қазақ хандығы мен жүздер қалыптаспай тұрып-ақ Алтайдан Дунайға дейінгі кеңістікте Қыпшақ тайпалық одағы өмір сүрді. Бұл одақ көптеген қазақ тайпаларының этникалық құрамына кірді. Кейін Шығыс және Орталық Қазақстанда Орта жүз бірлестігі орнығып, оның түп төркіні Көк орда мен көшпелі өзбек мемлекеті құрамындағы тайпалармен байланыстырылды.
Орта жүзді ұйыстыруда арғын тайпасының ықпалы ерекше болғандықтан, ел ішінде «Орта жүз — арғын» атауы да ұшырасады. Құрамына: арғын, найман, уақ, қыпшақ, қоңырат тайпалары енеді.
Маусымдық қоныс және аумақтың кеңеюі
Қыстау — Сырдарияның орта ағысы, Қызылқұм мен Мойынқұм, Қаратаудың теріскейі, Балқаштың солтүстігі; жайлау — Тобыл, Ертіс, Сарысу бойы және Сарыарқа. Уақыт өте Орта жүз аумағы кеңейіп, XVII ғасырда Орталық, Солтүстік, Шығыс және Оңтүстік Қазақстанның кең бөлігін қамтыды.
XVIII ғасыр: бытыраңқылық және азаттық күрес
XVIII ғасыр басында Орта жүзде бірнеше дербес хандықтар мен иеліктер өмір сүрді. Осындай бытыраңқылық Жоңғар шапқыншылығының бірқатар өңірді ойрандауына мүмкіндік берді. Соған қарамастан азаттық күрес тоқтамады. Күрес басында Абылай хан, Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Шақшақұлы Жәнібек батырлар, Қаз дауысты Қазыбек би, Бұқар жырау және басқа да тұлғалар тұрды.
Ресей ықпалы және әкімшілік реформалар
XVIII ғасырдың 40-жылдарында Орта жүз Ресей бодандығына өтуге мәжбүр болды. Жоңғар хандығы күйреген соң Абылай сұлтан Орта жүзді бір хандыққа біріктіріп, 1771 жылы үш жүзге хан сайланды.
XIX ғасырдың басында Орта жүзде жаңа өзгерістер жүріп, 1815 жылы екінші хандық құрылып, Бөкей хан сайланды. 1817 жылы Бөкей хан, 1819 жылы Уәли хан қайтыс болғаннан кейін патша үкіметі хандық билікті жойып, 1824–1859 жылдары сыртқы дуандар жүйесін енгізді (Қарқаралы, Көкшетау, Аякөз, Ақмола, т.б.). Бұл отарлау саясатының басты бағыттарының бірі — қазақ мемлекеттілігін әлсірету, жою еді.
Осыған қарсы күрес тоқтамады: Абылай ханның немересі Кенесары Қасымұлы 1837–1847 жылдары азаттық қозғалысын басқарды. Ол қазақтың соңғы ханы ретінде танылып, 1847 жылы қаза тапты.
1868 жылғы реформа нәтижесінде қазақ жері облыстарға, уездерге, болыстарға және ауылдарға бөлінді. Қазан төңкерісіне дейін Орта жүз жұртшылығы негізінен Торғай, Ақмола, Семей және ішінара Жетісу, Сырдария облыстарында мекендеді.
Кіші жүз: Алшын бірлестігі және тарихи өзгерістер
Қалыптасу негізі және тайпалық топтары
Қазақ халқы толық қалыптаспай тұрып-ақ Батыс Қазақстанда Маңғыт (Ноғайлы) тайпалар одағы болған. XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында (немесе сәл кейінірек) Ноғай Ордасынан бөлінген қазақ тайпалары — Алшын одағы негізінде Кіші жүз бірлестігі қалыптасты. Сондықтан ел ішінде «Кіші жүз — Алшын» атауы тараған.
Кіші жүз құрамына үш үлкен топ кіреді: 12 ата Байұлы (адай, алшын, жаппас, алаша, байбақты, беріш, масқар, таз, есентемір, ысық, қызылқұрт, шеркеш); Жетіру (табын, тама, кердері, керейт, жағалбайлы, телеу, рамадан); 6 ата Әлімұлы (қаракесек, қарасақал, төртқара, кете, шөмекей, шекті).
Байұлы қонысы
XVIII ғасырда негізінен Кіші жүздің оңтүстік-батысында: Жайықтың төменгі ағысы, Жем бойы, Сам құмы, Маңғыстау түбегі.
Жетіру қонысы
Қазақстанның солтүстік-батысында: Жайықтың орта ағысы, Қобда, Елек, Ор бойы, Мұғалжар қойнаулары.
Әлімұлы қонысы
Батыс Қазақстанның шығыс бөлігінде: Ырғыз, Торғай бойы, Шалқар маңы, Кіші және Үлкен Борсық құмдары, Қарқұм, Сырдарияның төменгі ағысы.
XVIII–XIX ғасырлар: бодандық, реформалар және қарсылық
Тәуке хан үш жүзге Төле, Қазыбек, Әйтеке билер арқылы ықпал жүргізді. Ол қайтыс болғаннан кейін Кіші жүзге Әбілқайыр хан сайланып, бір жағынан жоңғарға қарсы тірек іздеді, екінші жағынан Ресей қолдауымен бүкіл үш жүзге билігін жүргізуді көздеді. 1731 жылы Кіші жүзді Ресей бодандығына өткізді.
Әбілқайыр қаза тапқаннан кейін (1748) Кіші жүзде оның мұрагерлері — Нұралы, Ералы, Есім, Айшуақ, Шерғазы хандар билік құрды. 1824 жылы патша өкіметі хандық басқаруды жойып, Кіші жүзді Батыс, Орта, Шығыс әкімшілік бөліктерге бөлді; кейін дистанциялық басқару енгізіліп, 56 дистанция құрылды. Арал өңірі, Қарақұм, Маңғыстау және Сырдария бойындағы кей аумақта рулық басқару ішінара сақталды.
XIX ғасыр басында Еділ мен Жайық арасындағы Бөкей хандығы құрылды. 1845 жылы Жәңгір хан қайтыс болған соң, хан билігі мұнда да жойылды. 1867–1868 жылдардағы реформалар Кіші жүз жерін облыстар мен уездерге бөліп, отарлау саясатының мүддесіне қызмет етті. Бұл жағдай кең наразылық тудырып, халық батырлары Сырым Датұлы, Исатай Тайманұлы, Есет Көтібарұлы, Жанқожа Нұрмағанбетұлы бастаған күрестерге ұласты.
Қорытынды: үш жүз және ортақ ұлттық тұтастық
Үш жүзге бөлінген қазақ халқы ертеден XX ғасырдың басына дейін негізінен көшпелі немесе жартылай отырықшы тұрмысқа сүйеніп, мал және жер шаруашылығымен айналысты; сонымен қатар түрлі қолөнер мен үй кәсіптерін дамытты. Көрші халықтармен экономикалық және сауда қатынастары да болды.
Ең маңыздысы — үш жүз жұртшылығы біртұтас қазақ тілінде сөйледі. Материалдық және рухани мәдениетінде жергілікті ерекшеліктер кездескенімен, түбегейлі айырмашылық аз болды. Демек, жүздер — қазақтың ішкі құрылымдық-тарихи бірлестіктері болғанымен, олар ортақ тіл, дәстүр және мәдени кеңістікке сүйенген ұлттық тұтастықтың бөлінбес бөлігі ретінде қалыптасты.