Жалпы психология
Ұғымдық ойлауды зерттеу: теория, тәжірибе және әдіснамалық бағдар
В.В. Холодная еңбегінде адам мәселесін танымдық әрекеттің субъектісі ретінде талдау қажеттілігі көрсетіледі. Осы талдаудың өзегінде тұлға ойының белсенділігі құрылымында орталық орын алатын ұғымдық ойлау тұрады. Автордың пайымдауынша, танымдық процесті психикалық ұйымдастыруды жүйелі түрде зерттеу – таным психологиясының негізгі бағыттарының бірі.
Теориялық өзектілік
Ұғымдық ойлауды зерттеудің теориялық өзектілігі таным психологиясы үшін ұстанымдық мәні бар мәселелермен тығыз байланысты. Бұл бағыт, ең алдымен, дүние туралы объективті білімнің мүмкіндігін айқындайтын факторларды түсіндіруге жетелейді.
Негізгі теориялық түйіндер
- Жаңа білімнің пайда болуына қатысатын өнімді ойлау механизмдерін талдау.
- Адамның парасаттылығы сияқты сапасының психологиялық негіздерін ашу.
- Ойлаудың жұмыс істеу ерекшеліктерін зерттеу және субъектінің ойлау мүмкіндіктері деңгейін бағалау.
Ұғымдық ойлауды танымдық әрекеттің ең жоғары формасы ретінде қарастыру адам тұлғасын қалыптастырудағы когнитивті фактордың рөлі туралы мәселені де алға шығарады.
Практикалық маңызы
Ұғымдық ойлауды зерттеудің практикалық өзектілігі, ең алдымен, оқыту процесін оңтайландыру мәселесімен байланысты. Оқыту тиімділігі оқушының танымдық әрекетінің психологиялық заңдылықтарын ескере отырып, әсіресе жетекші танымдық процесс ретінде ұғымдық ойлаудың қасиеттеріне сүйенгенде артады.
Білім беру функциясы
Оқушыларға негізгі білімдер жүйесін беру қажеттілігімен айқындалады.
Дамытушы функция
Оқушылардың ойлау қабілеттерін ынталандыру және жетілдірумен байланысты.
Тәрбиелеу функциясы
Тұлғаның кәсіптік-танымдық бағытын қалыптастыруға ықпал етеді.
Зерттеудің сипаты мен тұғырнамасы
Бұл еңбек – теориялық-эксперименттік зерттеу. Негізгі міндет – автордың соңғы сегіз жылдағы жұмысы барысында жинақталған эксперименттік тарауларға теориялық негіз дайындау. Теориялық бөлімде ұғымдық ойлау психологиясы саласындағы зерттеулердің жағдайы талданып, ұғымдық ойлау табиғатын түсіндірудегі қайшылықтардың негізгі теориялық-әдіснамалық себептері айқындалады.
Тұжырымдамалық бағдар
Еңбектің теориялық тұжырымдамасы Л.М. Веккердің кейінгі жылдардағы кейбір идеяларының тікелей ықпалымен қалыптастырылған. Психологиялық талдауда ұғымдық ойлау ойдың интегралды жұмысының формасы ретінде түсіндіріледі:
- бір жағынан, ол когнитивті белсенділіктердің көптеген түрлерінің интеграциясының нәтижесі;
- екінші жағынан, адамның бүкіл ойлау сферасын біріктіруші фактор.
Әдістер және “көп фокусты” қағида
Ұғымдық ойлау – күрделі зерттеу объектісі. Сондықтан экспериментте қолданылатын әдістік процедуралар мүмкіндігінше қарапайым болуына мән беріледі. Сонымен бірге, әдістер мен алынған деректердің сенімділігін күшейту үшін әдістемелік іріктеу фронталды “көп фокусты” зерттеу қағидасына сүйенеді.
Бір нысан — бірнеше құрал
Бір сипаттама әртүрлі әдістік құралдармен зерттеледі (мысалы, ұғымдық психикалық құрылымның әр деңгейде ұйымдасу ерекшеліктері).
Бір әдіс — бірнеше материал
Бір процедура әртүрлі эксперименттік материалда қолданылады (мысалы, пиктографиялық әдістің модификациясы көркем тілдің алты концептісін ұйымдастыру ерекшеліктерін анықтауға пайдаланылған).
Эксперименттік материалдың негізгі міндеттері
Психологиялық тәсіл талаптарына сай эксперименттік материалды құрастыру үш бағыттағы міндеттерді шешуге бағдарланған:
-
1
Эмпириялық сипаттамаларды анықтау
Психикалық құрылымның эмпириялық сипаттамаларын табу.
-
2
Ұғымаралық байланыстар механизмдерін зерттеу
Ұғымдар арасындағы байланыстарды орнату процестерінің негізінде жатқан психологиялық механизмдерді талдау.
-
3
Ойлаудың жеке құрылымдағы орны
Ұғымдық ойлаудың қалыптасу деңгейінің ой әрекетінің жекелеген түрлерімен және танып жатқан субъект тұлғасының кейбір қасиеттерімен байланысын талдау.
Қорытынды тұжырым
Жүргізілген зерттеу ұғымдық ойлау табиғатына қатысты жаңа мәселелерді алға тартты. Бұл, бір жағынан, алынған нәтижелердің әлі де жеткіліксіз екенін көрсетсе, екінші жағынан, танымдық әрекет психологиясы аясындағы бірқатар теориялық және эксперименттік ізденістерді жалғастыру қажеттігін айқындайды.
Адам міндеттерді шешкенде де, ұғымдарды қалыптастырғанда да ойлау белсенді қатысады: міндетті шешу ұғым құруды талап етсе, ұғым құру жаңа міндеттерді шешуге тірек болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Жарықбаев Қ. Жантану: Оқулық. Алматы: “Шұғыла”, 2008.
- Жұмасова К.С. Психология. Алматы: “Фолиант”, 2006.
- Жарықбаев Қ. Психология. Алматы: “Білім”, 1993.
- Әдеп және жантану. Хрестоматия. Алматы, 1996.
- Бап–Баба С.Б. Жалпы психология. Алматы: “Заң әдебиеті”, 2005.
- Бап–Баба С.Б. Жантану негіздері. Алматы: “Заң әдебиеті”, 2003.
- Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы: “Қазақ университеті”, 1993.
- Темірбеков А., Балаубаев С. Психология. Алматы: “Мектеп”, 1966.
- Общая психология. Под ред. А.В. Петровского. 2-е изд. Москва, 1977.
- Алдамұратов Ә. Жалпы психология. Алматы: “Білім”, 1996.
- Немов Р.С. Психология. Москва, 1998.
- Рубинштейн Л.С. Основы общей психологии. Москва, 1998.
- Гамезо М.В. Атлас по психологии. Москва, 1997.
- Столяренко Л.Д. Основы психологии. Москва, 1997.
- Столяренко Л.Д. Психология. Алматы, 2010.
- Никандров В.В. Психология. Алматы, 2009.
- Петровский А.В. Психология. Алматы, 2007.
- Джемс У. Психология. Москва, 1991.
- Реан А.А. Общая психология и психология личности. Алматы, 2009.
Ескертпе: мәтін редакциялық өңдеуден өтті, сөйлем құрылымы мен терминологиялық бірізділік нақтыланды.