Өндіріс процесіндегі экономикалық рөл бойынша негізгі үстеме

Калькуляция және оның басқарудағы маңызы

Калькуляция — өнімнің, орындалған жұмыстардың немесе көрсетілген қызметтердің бір өлшемге шаққандағы өзіндік құнын есептеу. Бұл көрсеткіш кәсіпорынды жедел басқаруда маңызды рөл атқарады: ішкі резервтерді уақтылы анықтауға, өзіндік құнды жоспарлауға, сондай-ақ өнімге, жұмыстар мен қызметтерге көтерме және бөлшек бағаларды негіздеуге мүмкіндік береді.

Өндірісті ұйымдастыру ерекшеліктері мен технологиясына қарай шығындарды есепке алу және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың бірнеше әдісі қолданылады. Белгілі бір әдісті таңдау халық шаруашылығының салалары бойынша қабылданған өзіндік құнды жоспарлау, есепке алу және калькуляциялау жөніндегі негізгі ережелерге сәйкес анықталады.

Негізгі мақсаттар

Өзіндік құнды жоспарлау және бақылау
Ішкі резервтерді анықтау
Баға белгілеуді негіздеу
Басқарушылық шешімдерді қолдау

Қолданылу аясы

Калькуляция тек өндірісте ғана емес, қызмет көрсету ұйымдарында да маңызды. Мысалы, оқу орны бір білім алушыға көрсетілетін қызметтің өзіндік құнын есептеу арқылы ресурстардың тиімді пайдаланылуын бағалайды және шығын құрылымын оңтайландырады.

Нақты нәтиже: еңбек ақы, оқу-материалдық қорлар, тәрбие жұмыстары сияқты бағыттар бойынша шығындарды толық әрі уақтылы жинақтау.

Калькуляция түрлері: мерзіміне қарай жіктеу

Калькуляцияны жасау уақытына байланысты ол алдын ала және кейінгі болып екіге бөлінеді.

Алдын ала калькуляция

Өндіріс басталғанға дейін

Алдын ала калькуляция өнім шығарылғанға дейін өндіріс үшін қажетті шығындардың болжамды деңгейін жинақтайды. Бұл топқа жоспарлы, сметалық (жобалық) және нормативтік калькуляциялар жатады.

Жоспарлы калькуляция

Өнім (немесе бұйым бірлігі) бойынша мүмкін болатын шығын деңгейін анықтайды. Еңбек ақы, энергия, отын, технология ерекшелігі және ықтимал резервтер ескеріледі.

Сметалық (жобалық) калькуляция

Жоспарланған немесе жаңадан игерілетін бөлімше/өнім бойынша жасалады. Көбіне жоспарлы калькуляцияны әзірлеуге негіз болады.

Нормативтік (мөлшерлік) калькуляция

Кәсіпорында қолданылатын нормаларға сүйенеді және шығындарды есептеудің нормативтік әдісімен тығыз байланысты. Есептеуде әрекет ететін ағымдағы нормалар пайдаланылады.

Кейінгі калькуляция

Өнім шығарылғаннан кейін

Кейінгі калькуляция өнім шығарылған соң бухгалтерлік есеп деректері негізінде жасалады. Бұл топқа нақты және шамаланған калькуляциялар кіреді.

Нақты калькуляция

Өнімнің нақты өзіндік құнын іс жүзіндегі шығындар арқылы көрсетеді. Нәтиже жоспардан кәсіпорынға байланысты себептер бойынша ауытқуы мүмкін.

Шамаланған калькуляция

Нақты шығындар мен есепті кезең ішінде (мысалы, тоғыз ай) алынған нәтижелерге сүйене отырып құрастырылады; толық емес кезең бойынша өзіндік құнды алдын ала бағалауға қолданылады.

Әдістің тиімділігі көбіне калькуляция объектісін және шығындарды есепке алу объектісін дұрыс белгілеуге байланысты.

Өзіндік құн құрамына кіретін шығындар

Қызметтер мен жұмыстардың өзіндік құнына оларды жүзеге асыруға байланысты барлық өндірістік шығындар енгізіледі. Өзіндік құнға енгізілу тәртібіне қарай шығындар тікелей және үстеме (жанама) болып бөлінеді.

Шығындарды жіктеу (негізгі топтар)

Төмендегі жіктеу шығындарды талдауды құрылымдауға және басқарушылық бақылауды күшейтуге көмектеседі.

№	Жіктеу тобы	Шығындар
1	Өндіріс процесіндегі экономикалық рөлі бойынша	Негізгі Үстеме
2	Өнімнің өзіндік құнына енгізу тәсілі бойынша	Тікелей Жанама
3	Құрамы бойынша (біртектілік)	Бір элементті Кешенді
4	Өндіріс көлеміне қатынасы бойынша	Өзгермелі Тұрақты
5	Пайда болу кезеңі бойынша	Ағымдық Біржолдық
6	Өндіріс процесіне қатысуы (басқару қызметі бойынша)	Өндірістік Әкімшілік Коммерциялық
7	Тиімділігі бойынша	Өндірілетін Өндірілмейтін
8	Бақылау мүмкіндігі бойынша	Реттелетін Реттелмейтін
9	Орташалау деңгейі бойынша	Жалпы Орташа
10	Шығынды пайда қалыптастыру кезеңіне қарай көшіру тәртібі	Өнімге Кезеңге

Шаруашылық операциялар: бухгалтерлік өткізбелер үлгісі

Төменде өндірістік шығындарды есепке алуға қатысты типтік шаруашылық операциялар және олардың дебет-кредит бойынша көрсетілімі берілген.

Операция мазмұны	Дебет	Кредит
Көмекші өндірістің көрсеткен қызметі негізгі өндіріс шығындарына қабылданды	8114	8310
Негізгі цехтарға әртүрлі шикізат пен материалдар босатылды	8114	1310
Өндіріс жұмысшыларына еңбек ақы есептелді	8112	3350
Еңбек ақы қорынан әлеуметтік салық ұсталды	8113	3150
Үстеме шығындар үстеме шығыстар құрамына жатқызылды	8114	8410
Негізгі цех шығындарына жинақталды	8110	8111, 8112
Сатуға дайын өнім қоймаға кірістелді	1320	8110
Пайдаланылмаған өндіріс қалдықтары қоймаға қайтарылды	1310	8110

Қорытынды ой

Калькуляция — шығындарды тек есепке алу құралы емес, ол жоспарлау, бақылау және баға саясатын негіздеу үшін қажет басқарушылық ақпараттың өзегі. Әдісті дұрыс таңдау және шығын объектілерін нақтылау кәсіпорынның тиімділігін арттыруға тікелей ықпал етеді.