Жергілікті мемлекеттік басқару институтының негізгі буыны атқарушы органдар
Жергілікті атқарушы органдар жүйесіне әкімдер және олардың аппараттары жатады. Бұл құрылымдар белгілі бір аумақта мемлекеттік саясаттың іске асуын қамтамасыз етіп, әлеуметтік-экономикалық дамуға жауап береді.
Әкім деген кім?
Заң талаптарына сәйкес, әкім — Қазақстан Республикасы Президенті мен Үкіметінің өкілі әрі жергілікті атқарушы органдарды басқаратын лауазымды тұлға. Ол:
- қарауындағы аумақта мемлекеттік саясаттың жүзеге асуын қамтамасыз етеді;
- орталық атқарушы органдардың аумақтық бөлімшелерінің үйлесімді жұмысын ұйымдастырады;
- заңға сәйкес мемлекеттік басқару өкілеттіктерін жүзеге асырады;
- тиісті аумақтың әлеуметтік және экономикалық дамуына жауапты болады.
Жергілікті атқарушы органдар мен әкімнің қызметін ұйымдастырушылық тұрғыдан қамтамасыз ету үшін мемлекеттік мекеме — әкім аппараты құрылады.
Жергілікті мемлекеттік басқару ұғымы
Жергілікті мемлекеттік басқару — белгілі бір аумақта мемлекеттің саясатын жүргізуге бағытталған, жергілікті өкілді және атқарушы органдар жүзеге асыратын қызмет. Бұл қызмет заңдар мен өзге де құқықтық актілерде белгіленген өкілеттіктер аясында аумақтың дамуына және ондағы жағдайға жауаптылықпен орындалады.
Жергілікті атқарушы орган деген не?
Жергілікті атқарушы орган — облыс, аудан, қала әкімдері басқаратын, өз өкілеттігі шегінде тиісті аумақта жергілікті мемлекеттік басқаруды жүзеге асыратын алқалы атқарушы орган.
Жергілікті мемлекеттік басқару институтының негізгі буыны — атқарушы органдар, яғни әкімдер мен әкімшіліктер.
Әкімдер жүйесі және әкімшілік құрамы
Аудандық (қалалық), облыстық (республикалық маңызы бар қалалардың, Астананың) әкімдері Қазақстан Республикасы атқарушы органдарының бірыңғай жүйесіне кіреді. Олар аумақтың мүддесі мен қажеттіліктерін ескере отырып, атқарушы биліктің жалпы мемлекеттік саясатын жүргізеді.
Әкімшілікті кім басқарады және оның құрамы қандай?
Әкімшіліктерді заңда белгіленген тәртіппен тағайындалатын (не заңда көзделген өзге тәртіппен анықталатын) әкімдер басқарады. Әкімшілік құрамына, әдетте:
- әкімнің орынбасарлары;
- аппарат басшысы;
- жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы органдардың бірінші басшылары кіреді.
Ескерту: Әкімшілік — заңды тұлға болып табылмайтын алқалы орган.
Әкімшіліктердің деңгейлері
Әкімшіліктердің төмендегі буындары құрылады:
- 1 облыстық, республикалық маңызы бар қалалық, астаналық;
- 2 аудандық (облыстық маңызы бар қалалардың), республикалық маңызы бар қаладағы (Астанадағы) аудандық, аудандық маңызы бар қалалық, кенттік, ауылдық (селолық), ауылдық (селолық) округтік әкімшіліктер.
Облыстық әкімдіктердің рөлі
Облыстық және аудандық деңгейдегі әкімшіліктердің ортақ міндеті — тиісті аумақтың мүдделері мен даму қажеттіліктеріне сай жалпы мемлекеттік саясаттың орындалуын қамтамасыз ету.
Облыс әкімдігінің құзырет бағыттары
- ұйымдық-шаруашылық
- басқарушылық
- реттеушілік
- үйлестірушілік
- консультативтік
Ұйымдық-шаруашылық өкілеттіктер
- облыстың бюджетін дамыту жоспарларын, экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларын әзірлеу;
- кәсіпкерлікті дамытуға және инвестициялық ахуалды жақсартуға жағдай жасау;
- су құбыры, тазарту құрылыстары, электр желілері және өзге инфрақұрылым объектілерінің құрылысын ұйымдастыру;
- қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету шараларын ұйымдастыру және т.б.
Басқарушылық өкілеттіктер
- аграрлық сектордың ұтымды әрі тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету;
- облыстық маңызы бар жолдарды пайдалану мен күтіп ұстауды ұйымдастыру;
- мемлекеттік стандарттардың сақталуын қамтамасыз ету;
- азаматтардың кепілдік берілген медициналық көмекке құқығын іске асыруға жағдай жасау;
- облыстық коммуналдық меншікті басқару және қорғау шараларын жүзеге асыру;
- мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелер құру.
Реттеушілік
Заңдарға сәйкес жер қатынастарын реттеуді жүзеге асырады және әкімшілік нормативтік қаулылар қабылдайды.
Үйлестірушілік
Аудандық әкімшіліктердің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша олардың жұмысын үйлестіреді, сондай-ақ халықтың әлеуметтік осал топтарына қайырымдылық және әлеуметтік көмек көрсету шараларын үйлестіреді.
Консультативтік
Ведомствоаралық сипаттағы мәселелер бойынша консультативтік-кеңестік органдар құру арқылы кеңес беру жұмысын жүргізеді.
Облыс әкімін тағайындау тәртібі
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, облыс әкімдерін (сондай-ақ республикалық маңызы бар қала мен астана әкімдерін) Президент Премьер-Министрдің ұсынуы бойынша қызметке тағайындайды.
Облыс әкімінің негізгі өкілеттіктері
Өкілдік функциясы
Облыс әкімі мемлекеттік органдармен, ұйымдармен және азаматтармен қатынастарда облыстың мүддесін білдіреді. Өз құзыретін жүзеге асыру кезінде ол Парламент пен сот органдарынан басқа, Үкіметтен бастап төменгі деңгейдегі атқарушы органдарға дейінгі көптеген мемлекеттік құрылымдармен өзара іс-қимыл жасайды.
Орталық органдардың аумақтық бөлімшелерімен жұмыс
Орталық атқарушы органдардың аумақтық бөлімшелері облыс аумағында орналасып, қызмет атқарады. Олардың міндеттерді орындауы және нормативтік актілер талаптарын сақтауы облыс әкімдігі үшін маңызды. Осыған байланысты облыс әкімі орталық атқарушы органдардың басшыларына аумақтық бөлімшелердің заңдарды, Президент пен Үкімет актілерін, сондай-ақ облыс әкімінің және әкімдіктің актілерін орындауы бөлігінде қызметіне қатысты ұсыныстар енгізе алады.
Кадрлық өкілеттіктер
Облыс әкімі жоғары тұрған уәкілетті мемлекеттік органдармен келісім бойынша әкім орынбасарларын тағайындайды. Орынбасарлардың шекті санын Үкімет белгілейді. Сондай-ақ облыс әкімі:
- әкім аппаратының басшысын және оның құрылымдық бөлімшелерінің басшыларын тағайындайды және қызметтен босатады;
- заңда белгіленген тәртіппен (арнайы атақ берілетін лауазымдарды қоспағанда) облыс бюджетінен қаржыландырылатын атқарушы органдардың басшыларын қызметке тағайындайды және қызметінен босатады.
Жергілікті өзін-өзі басқарумен өзара әрекеттесу
Облыс әкімі жергілікті өзін-өзі басқару органдарымен, әдетте, қала және аудан әкімдері арқылы өзара әрекеттеседі. Бұл облыс әкімінің жергілікті өзін-өзі басқару органдарымен тікелей байланысы әрдайым бола бермейтінін білдіреді.