Құқық функциясы - бұл құқықтың әлеуметтік міндет ретінде өмір сүру қажеттілігін тудыратын қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпалды жүзеге асырудың бағыты

Құқық функциясы: мәні, әлеуметтік міндеті және құқықтық ықпал

Құқық функциясы — құқықтың әлеуметтік міндет ретінде өмір сүру қажеттілігін туындататын қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпал етудің бағыты. Бұл тұрғыда ол қоғамның белгілі бір даму кезеңінде онсыз өмір сүре алмайтын ықпалын сипаттайды: қоғамдық қатынастардың белгілі бір түрін бекіту, реттеу және қорғау.

Функцияның басты белгілері: динамизм және бірқалыптылық

Құқық функциясы, әдетте, қоғамдық қатынастардың белгілі бір түрін тәртіпке келтіретін құқықтың белсенді әрекетінің бағыты ретінде көрінеді. Сондықтан оның ең басты нышаны — динамизм, яғни құқықтың қоғамдық өмірдегі өзгерістерге жауап беріп, әсер ету қабілеті.

Сонымен қатар бірқалыптылық (тұрақтылық) функцияның қажетті белгісі ретінде оның үздіксіздігін, ұзақ мерзімділігін және орнықтылығын сипаттайды. Бұл қасиет функцияның құқыққа әрдайым тән екенін көрсетеді. Алайда бұл құқықтың жүзеге асу тетіктері мен нысандары өзгермейді деген сөз емес: олар тәжірибе қажеттілігіне сай өзгеріп, дамып отырады.

Құқық функциясы: міндет пен ықпал бағытының бірлігі

Құқық функциясы ұғымы бір мезгілде екі құрамдасты қамтуы тиіс: құқықтың әлеуметтік міндетін және сол міндеттен туындайтын қоғамдық қатынастарға ықпал ету бағыттарын. Сондықтан кез келген функцияны талдағанда құқықтың міндеті мен оның ықпалының бағыты арасындағы байланысты үнемі ескеру маңызды.

Құқықтың әлеуметтік міндеті нені қамтиды?

Қоғамның әлеуметтік мұқтаждықтары мен қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін белгілі бір қатынастарды бекітуге, реттеуге және қорғауға бағытталған заңдар қабылданады. Құқықтың қандай да бір міндеті нақты қоғамдық қатынастардың дамуын бекітуге, қорғауға немесе бағдарлауға бағытталады. Әлеуметтік рөлге деген қажеттілік қаншалықты өткір болса, құқық соғұрлым айқын қызмет етеді.

Қоғамдық қатынастардың тәртіптілігі, жүйелілігі және динамизмі қоғамның қалыпты дамуы мен қызмет етуінің қажетті шарттары. Осыған сәйкес құқықтың әлеуметтік міндеті қоғамдық қатынастарды тәртіпке келтіру, реттеу, оларға тиісті орнықтылық беру, азаматтардың құқықтарын іске асыруға және азаматтық қоғамның қалыпты тіршілігіне қажетті жағдайлар жасау болып табылады.

Құқықтық ықпал және ықпал бағыты

Құқықтық ықпал — қоғамдық өмірде және мемлекет, оның органдары, қоғамдық ұйымдар мен азаматтардың әрекеттерінде құқықтық қағидалар, ұстанымдар, тыйымдар, алғышарттар мен нормалардың іске асуы.

Қазақ қоғамындағы билер институты: құқықты жүзеге асыру тәжірибесі

Мемлекеттік басқару жүйесінде билердің айрықша құқықтары болды. «Жеті Жарғы» қағидаларына сәйкес, олар өзіне бағынышты ру-тайпа шегінде әкімшілік билік жүргізді. Сондай-ақ сот төрелігін жүзеге асырып, ұлттың әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін және наным-сенімін терең білуге тиіс еді.

Билер ру-тайпаның басшысы ретінде әкімшілік қызметті де қоса атқарып, өз қауымының тәртібі мен талабына жауапты болды. Заңгерлік — ежелгі қазақ билеріне тән басты қасиет: даулар қаралған кезде бір би айыптаушы, екіншісі ақтаушы рөлін атқарып, ал үшіншісі — төрелік айтатын төбе би ретінде шешім қабылдауға қатысқан. Сондықтан билерді ортақ атаумен заңгер деп атау орынды: айыптау, ақтау және төрелік айту үшін құқықтық қағидаларды жетік білу қажет болды.

Қорытынды түйіндер

1. 1 Құқық функциясы ретінде құқықтың әлеуметтік міндеті, қоғамдық қатынастарға ықпалы немесе осы екеуінің біріккен жиынтығы қарастырылады.
2. 2 Құқықтың әлеуметтік міндеті қоғамдық дамудың қажеттіліктерінен қалыптасады. Сол қажеттіліктерге сай белгілі бір қатынастарды бекітуге, реттеуге және қорғауға бағытталған жаңа заңдар қабылданады. Әлеуметтік міндет қоғамдық қатынастарға тұрақтылық беруді, азаматтардың құқықтарын іске асыруға және қоғамның қалыпты тіршілігіне жағдай жасауды қамтиды.
3. 3 Құқықтық ықпал — қоғамдық қатынастарға құқық әсер етуінің жолдарын, тәсілдерін және түрлерін сипаттайтын санат; бұл мемлекет пен қоғам өміріндегі құқықтық қағидалар мен нормалардың жүзеге асуы.
4. 4 Ықпал бағыты — құқық функциясының өзекті құраушысы; ол қоғамдық қажеттіліктерге жауап беріп, оларды позитивті құқыққа айналдыратын заң шығару саясаты арқылы қалыптасады.
5. 5 Құқық функциясы — құқықтың имманенттік, спецификалық қасиеттерінің көрінісі. Ол құқықтың болмысынан туындап, қоғамдағы міндетімен айқындалады. Дегенмен құқықтың болмысы мен функцияларын механикалық түрде теңестіруге болмайды: функция болмыстың тікелей көшірмесі емес, белгілі бір дәрежеде дербес сипатқа ие.