Франция мемлекетінің аймақтық құрамы туралы қазақша реферат
Францияның аймақтық құрамы және географиялық орны
Франция — Батыс Еуропадағы ең ірі мемлекеттердің бірі. Жер аумағы жағынан ол Ұлыбританиядан шамамен екі есе үлкен. Ел құрамына Корсика аралы, сондай-ақ Жерорта теңізі мен Бискай шығанағындағы ұсақ аралдар кіреді.
Негізгі ұғым
Француздар өз елін жиі «гексагон» (алтыбұрыш) деп атайды. Бұл атау Еуропадағы негізгі аумақтың пішініне байланысты қалыптасқан.
Францияның құрлықтағы шекаралары: солтүстікте Бельгия және Люксембургпен, шығыста Германия және Швейцариямен, оңтүстік-шығыста Италия және Монакомен, ал оңтүстік-батыста Испания және Андоррамен шектеседі. Еуропалық Одаққа мүше дамыған мемлекеттердің торабында орналасуы Францияның еуропалық ықпалдастық байланыстарының дамуына қолайлы жағдай жасайды.
Теңіздік шекараларын Жерорта теңізі, Бискай шығанағы және Ла-Манш бұғазы айқындайды. Жағалауларындағы қолайлы қойнаулар мен порттық мүмкіндіктер Францияда теңіз көлігінің ерте дамуына, сондай-ақ Еуропамен ғана емес, басқа құрлықтардағы елдермен де сыртқы сауда-экономикалық қатынастар орнатуына алғышарт болды.
Шалғай аумақтар мен әкімшілік-аумақтық құрылым
«Француз одағы» деп аталған тарихи бірлестік құрамында шалғай департаменттер мен аумақтар болған. Оларға Кариб теңізі алабындағы Гваделупа мен Мартиника, Оңтүстік Америкадағы Гвиана, Үнді мұхитындағы Реюньон, Атлант мұхитындағы Сен-Пьер мен Микелон сияқты аумақтар жатады. Жалпы ауданы шамамен 127 мың км² болатын бұл иеліктерде 1,5 млн-ға жуық халық тұрғаны көрсетіледі.
Мемлекеттік құрылым
Франция — унитарлы республика.
Әкімшілік бөлініс
Әкімшілік-аумақтық тұрғыдан ел 96 департаменттен тұрады.
Саяси жүйе: Бесінші республика және билік тармақтары
1958 жылы генерал Шарль де Голль Францияда мемлекеттік басқарудың жаңа үлгісі — Бесінші республиканы қалыптастырды. Бұл кезеңнен бастап президенттің өкілеттігі айрықша күшейіп, ол сыртқы саясатқа қатысты негізгі мәселелерді шешуде маңызды рөл атқарады.
Президент тағайындайтын премьер-министр үкіметті басқарып, елдің ішкі саясаты мен әлеуметтік-экономикалық жағдайына жауап береді. Заң шығарушы орган — екі палатадан (Сенат пен Ұлттық жиналыстан) тұратын парламент.
Негізгі қорытынды
Бұл конституциялық модель бойынша Францияда классикалық парламенттік республика орнына жартылай президенттік республика орнықты.
Тарихи қалыптасу: ежелгі дәуірден орта ғасырға дейін
Ежелгі қоныстану және археологиялық мәдениеттер
Франция аумағын адамдар ежелгі заманнан бері мекендеген. Палеолит пен мезолит дәуірлеріне тән бірқатар мәдениеттер ғылымда Франциядағы жер-су атауларымен байланысты аталады: шелль, ашель, мустье, ориньяк, солютрей, мадлен, азиль, тарденуаз.
Оңтүстік Франциядағы Фон-де-Гом, Ласко, Монтеспан сияқты үңгірлер жартастарға салынған суреттерімен кеңінен танымал. Ерте палеолит кезеңінде бұл өңірде кампиния мәдениеті тайпалары өмір сүргені айтылады (б.з.б. 6—4 мыңжылдықтар). Сена, Уаза, Марна өзендері алаптарынан алғашқы егіншілік құралдары (б.з.б. 3-мыңжылдық) табылған.
Кельттер, Рим және христиандықтың таралуы
Б.з.б. 6—5 ғасырлардан бастап б.з. 1-мыңжылдықтың соңына дейін Франция аумағына кельт тайпалары қоныстанды. Римдіктер оларды галлдар деп атап, ел аумағын Галлия деп атаған. Оңтүстік-батыста иберлер қоныстанды, ал б.з.б. 6 ғасырдан бастап Жерорта теңізі жағалауында гректер қоныстары пайда болды. Солардың ең белгілісі — Массалия (қазіргі Марсель).
Б.з.б. 2 ғасырдың соңы мен 1 ғасырдың ортасында Галлияны римдіктер жаулап алды. Рим үстемдігі қалалардың көбеюіне (Лион, Ним, Бордо және т.б.), құл иеленушілік шаруашылықтың орнығуына ықпал етті. 2—4 ғасырларда христиандық таралып, романизация процесі нәтижесінде кельт тілдерін латын тілі біртіндеп ығыстырды.
3 ғасырдан басталған Рим империясындағы саяси дағдарыс Галлияда өндіріс көлемінің қысқаруына және Италиямен экономикалық байланыстардың әлсіреуіне әкелді. 4—5 ғасырларда герман тайпаларының басып кіруі Рим үстемдігін түпкілікті жойды; бургундтар (406) мен вестготтар (418) мемлекеттері құрылды.
Франктер және «Франция» атауының орнығуы
486 жылы франктер Галлиядағы соңғы рим иеліктерін басып алды. 10 ғасырдан бастап ел «Франция» деп атала бастады. 987 жылы билікке Капеттер әулеті келді. Бұл кезеңде ел көптеген дербес иеліктерге бөлініп, саяси бытыраңқылық күшейді.
11—12 ғасырларда крест жорықтары мен сауда қатынастарының кеңеюі оңтүстіктегі қалалардың өркендеуіне әсер етті. Егіншілік көлемі артты, дәнді дақылдар мен мал тұқымдары жақсарды, қолөнер (әсіресе шұға тоқу) дамыды. Солтүстіктегі қалалардың күшеюі аймақаралық экономикалық байланыстарды нығайтып, саяси орталықтануға алғышарт жасады.
Орталықтану, дағдарыстар және жаңа дәуір
Король билігінің күшеюі және соғыстар
13 ғасырдың басында Англия корольдігі Солтүстік Францияның едәуір бөлігінде үстемдік жүргізді. 13 ғасырдың екінші жартысынан бастап орталықтану күшейіп, Париж саяси және экономикалық орталыққа айналды. 1302 жылы үш сословие өкілдері қатысқан Бас Штаттар шақырылып, орталық биліктің нығаюына қызмет етті.
Алайда Жүз жылдық соғыс елдің дамуын тежеді: соғыс қимылдары, тонау және салықтардың өсуі халық санының кемуіне, өндіріс пен сауданың құлдырауына әкелді. 15 ғасырдың екінші жартысынан экономика біртіндеп қалпына келіп, король билігі нығайды; Бургундия, Пикардия, Ниверне сияқты иеліктер қосылды. 15 ғасырдың соңында Прованс пен Бретань бағындырылды.
Діни соғыстар және абсолютизм
16—17 ғасырларда Франция Батыс Еуропадағы үстемдік үшін Габсбургтер әулетімен соғыстар жүргізді. Ұзаққа созылған соғыстар, ресурстардың сарқылуы және салық ауыртпалығы қоғамдық-саяси дағдарысты тереңдетті. Кальвин іліміне сүйенген гугенот қозғалысы күшейіп, қоғам католиктер мен гугеноттарға жіктелді. Қақтығыстар «Діни соғыстарға» ұласып, оның ең қасіретті оқиғаларының бірі — 1572 жылғы 24 тамыздағы «Варфоломей түні» болды.
Билікке келген Бурбондар әулеті соғыстарды тоқтатуға ұмтылып, католицизмді ресми дін ретінде бекітті, ал гугеноттарға белгілі бір дәрежеде діни еркіндік берілді. Кейінгі кезеңде мемлекеттік орталықтану және абсолютизм күшейе түсті. Отыз жылдық соғыстың нәтижесінде Франция Эльзасты иемденіп, Еуропадағы ықпалды монархиялардың біріне айналды.
Революциялар мен империялар
1789 жылы басталған Француз революциясы монархияны және феодалдық тәртіптерді жойып, Бірінші республиканы жариялады. 1792 жылы революциялық соғыстар басталып, кейін Наполеон Бонапарттың билікке келуімен Еуропаны қамтыған қақтығыстарға ұласты. Францияның жеңілуінен соң король билігі қайта қалпына келтірілді.
1848 жылғы Ақпан революциясы Екінші республиканы орнатты. Алайда саяси қайшылықтарды пайдаланған Луи Наполеон 1852 жылы Екінші империяны жариялады. 1870—1871 жылдардағы Франция—Пруссия соғысы Францияның Эльзас пен Лотарингиядан айырылуына және Екінші империяның құлауына әкелді.
XX ғасыр: соғыстар, отарлық жүйенің ыдырауы және Бесінші республика
Екі дүниежүзілік соғыс және ішкі өзгерістер
1914—1918 жылдары Франция Бірінші дүниежүзілік соғысқа Антанта құрамында қатысты. 1919 жылғы Версаль келісімі бойынша Эльзас пен Лотарингия Францияға қайтарылды. 1920—1930 жылдары экономикалық дағдарыстар жиілеп, жұмысшы қозғалысы күшейді, фашистік ұйымдар бой көтерді. 1936 жылы Халықтық майдан құрылып, фашистік ұйымдарға тыйым салынды, еңбек жағдайын жақсартуға бағытталған шаралар (40 сағаттық жұмыс аптасы, ақылы демалыс және т.б.) енгізілді. 1938 жылы Халықтық майдан ыдырады.
Екінші дүниежүзілік соғыс Франция үшін ауыр өтті: 1940 жылы Германия Францияны оккупациялады. Маршал Анри Петен басқарған Виши режимі қалыптасып, ел екі аймаққа бөлінді. 1944 жылы одақтастар Францияны азат етті, ал Уақытша үкімет құрылды.
Төртінші республика дағдарысы және 1958 жылғы бетбұрыс
1946 жылы Төртінші республиканың конституциясы қабылданды. 1949 жылы Франция НАТО-ға кірді, ал 1966 жылы оның әскери құрылымынан шықты. Соғыстан кейін отарлық жүйе ыдырай бастады: 1954 жылы Франция Үндіқытайдан кетті; Алжирде ұлт-азаттық көтеріліс басталды; 1956 жылы Марокко мен Тунис тәуелсіздігі мойындалды. Суэц дағдарысы, Алжирдегі соғыс және әскери шығындардың өсуі Төртінші республиканың саяси дағдарысын тереңдетті.
1958 жылғы мамырда Алжирдегі бүлік жағдайында генерал Шарль де Голль бастаған «Ұлттық құтқару» бағыты күшейіп, сол жылы жаңа конституциялық модель қабылданды. Бесінші республиканың конституциясы атқарушы биліктің өкілеттіктерін кеңейтті: президенттің Ұлттық жиналысты таратуға, референдум өткізуге, заңнамалық бастама көтеруге және төтенше жағдайда билікті шоғырландыруға мүмкіндігі артты. 1958 жылғы 21 желтоқсанда Голль президент болып сайланды.
Тәуелсіздік толқыны және қазіргі Франция
1958—1960 жылдары Африкадағы бірқатар француз отарлары тәуелсіздік алды. 1962 жылы ұзаққа созылған соғыстан кейін Алжир толық тәуелсіздікке қол жеткізді. 1960—1990 жылдары Франция экономикасы дамыған, демократиялық институттары орныққан жетекші елдердің қатарына енді. 1981 жылы президент болып социалист Франсуа Миттеран сайланды. 1995 жылдан Жак Ширак, ал 2007 жылдан Николя Саркози президенттік қызмет атқарды.
Қазіргі бағалау
Қазіргі Франция — ірі дамыған капиталистік мемлекет. Әскери әлеуеті бойынша әлемдегі жетекші державалардың бірі саналады, ал өндіріс пен жалпы экономикалық көрсеткіштері тұрғысынан дүниежүзілік деңгейде жоғары орындарға ие.
Зерттеу бағыты: Бесінші республиканың мәні
Францияның саяси дамуы, әсіресе Бесінші республиканың орнығуы, терең талдауды қажет етеді. Алжир дағдарысы жағдайында қалыптасқан бұл модель бұрынғы парламенттік тәртіпті өзгертіп, атқарушы биліктің рөлін айқын күшейтті.
Осы тақырыпты зерттеудегі негізгі мақсат — Бесінші республиканың пайда болу себептері мен салдарын, оның Конституциясын жан-жақты талдап, Төртінші республика Конституциясымен салыстыру арқылы тұжырым жасау. Конституция — мәңгі өзгермейтін құжат емес: ол заман талабына сай жаңарып отырады. Сондықтан Бесінші республика Конституциясының маңызы Францияның ішкі саяси құрылымымен ғана шектелмей, халықаралық тәжірибе үшін де назар аударарлық құбылыс ретінде қарастырылады.