Жануарлар психикасының түрлері туралы қазақша реферат

Жүйке жүйесінің эволюциясы және психиканың қалыптасуы

Жануарлар психикасының дамуын түсіну үшін жүйке жүйесінің эволюциясын қарастыру маңызды. Келесі кезең жоғары омыртқасыздарда, әсіресе жәндіктерде, алғаш рет құрттарда байқалған ганглиозды жүйке жүйесінің күрделенуімен сипатталады. Бұл жүйенің пайда болуы мінез-құлықты қалыптастырудың жаңа мүмкіндіктерін ашып, тіршілік эволюциясындағы ірі серпілістердің бірі болды.

Қарапайым омыртқасыздармен салыстырғанда, құрттарда жүйке жүйесі мүлде жаңа принцип бойынша ұйымдасады: бас бөлігінде химиялық және тактильді рецепторлар, жүйке талшықтары шоғырланған орталық түзіледі. Ол химиялық, термиялық және жарық өзгерістерін, сондай-ақ ылғалдылық ауытқуларын қабылдап, сигналдарды бас ганглиясында өңдейді.

Орталықтану принципі

Диффузиялық жүйке жүйесінен айырмашылығы, ганглиозды жүйеде орталықтану пайда болады: бас жағы жетекші рөл атқарады, ал сегменттік ганглийлер белгілі дәрежеде автономдылығын сақтайды. Сигналдар бас ганглиясында өңделіп, «мінез-құлық бағдарламалары» ретінде ганглийлер тізбегі бойымен дененің тиісті сегменттеріне таралады.

Үйрену және қарапайым есте сақтау: Иеркс тәжірибесі

Құрттардағы жүйке жүйесінің күрделенуі жаңа мінез-құлық түрлерінің қалыптасуын байқауға мүмкіндік береді. Мұны америкалық психолог Р. Иеркс жүргізген тәжірибелер көрсеткен: ол жауын құртын сол жақ ұшына электр тогы берілетін Т-тәрізді түтікке (қарапайым лабиринт) орналастырған.

Нәтиже

Көп мәрте қайталаудан кейін жауын құрты электр соққысынан қашып, оңға бұрылуға бейімделеді (шамамен 150 сынақ).
Ұзақ үзілістен кейін тәжірибе қайталанса, «үйрену» екі есе жылдамырақ жүреді (шамамен 80 сынақ).

Бұл ганглиозды жүйке жүйесі жаңа әрекет тәсілдерін қалыптастырып қана қоймай, оларды белгілі бір уақытқа сақтай алатынын көрсетеді. Демек, жауын құртына тән қарапайым есте сақтау түрі бар.

Жәндіктер: рецепторлардың күрделенуі және туа біткен бағдарламалар

Мінез-құлық эволюциясының келесі бағыты сыртқы ортадан арнайы ақпарат алуға мүмкіндік беретін күрделі рецепторлық аппараттардың пайда болуымен байланысты. Бұл құбылыс жәндіктерде ерекше айқын.

Фоторецепция

Жәндіктерде фоторецептор көбіне мыңдаған ұяшықтан тұратын фасетті көз түрінде болады. Ал омыртқалыларда біртұтас көз бейнені қабылдап, хрусталик арқылы оның айқындығын өзгертуге мүмкіндік береді.

Қосымша рецепторлар

Жәндіктерде фоторецепциямен бірге тактильді-химиялық, дәм сезгіш, вибрациялық рецепторлар дамыған. Олардың қозуы жүйке талшықтары арқылы алдыңғы ганглияға жетіп, туа біткен мінез-құлық бағдарламаларын іске қосады.

Инстинкт: күрделі көрінетін мінез-құлықтың негізі

Жәндіктердің мінез-құлық бағдарламаларының маңызды ерекшелігі — олардың тумадан берілуі және ұрпақтан-ұрпаққа сақталуы. Мұндай бағдарламалар миллиондаған ұрпақ бойы қалыптасып, дене құрылысының белгілері сияқты тұқым қуалайды.

Маса

Жұмыртқасын су бетіне салады; тез кеуіп кететін құрғақ жерге салмайды.

Офекс арасы

Личинкалары қорексіз қалмауы үшін жұмыртқасын жұлдызқұрт денесіне салады.

Өрмекші

Торға түскен шыбынның қозғалысына жауап беріп, оны ұстауға ұмтылады.

Кейбір зерттеушілер мұндай әрекеттерді саналы мінез-құлыққа жақындатқанымен, этологтардың кейінгі зерттеулері күрделі көрінетін мінез-құлықтың артында көбіне қарапайым іске қосу механизмдері жатқанын көрсетті.

Триггер-сигналдардың рөлі

Маса судың «жылтырауына» бағдарланады: су орнына айна қойылса, жұмыртқасын айнаның бетіне сала бастайды.
Өрмекші тордағы жәндіктің қозғалысына жауап береді: торға камертон түссе, оған да ұмтылады.

Туа біткен бағдарламалардың шектеулері

Омыртқасыздардағы күрделі туа біткен бағдарламалар көбіне жануардың тіршілік жағдайын білдіретін қарапайым сигналдармен іске қосылады. Мысалы, бал арасы гүл таңдағанда гүл түсі сияқты белгілерге жауап береді. Тәжірибелер араның геометриялық пішіндердің «қарапайымдылығына» емес, олардың табиғи тітіркендіргіштерге — гүл пішіндеріне ұқсастығына көбірек бағдарланатынын көрсетті. Сол сияқты, ара таза түстерден гөрі гүл түсіне жақын аралас түстерді жылдамырақ ажыратады.

Механикалық мақсаттылық

Инстинктивтік бағдарламаның тағы бір маңызды ерекшелігі: ол тек тұрақты, үйреншікті жағдайларда мақсатты көрінеді. Шарт аздап өзгерсе, мінез-құлық «саналылық» әсерін жоғалтып, механикалық қайталануға айналуы мүмкін.

Осындай деректер инстинктивтік мінез-құлық бағдарламаларының жанама және механикалық екенін, әрі олардың «мақсаттылығы» белгілі тұрақты жағдайларда ғана сақталатынын көрсетеді.

Қарапайым сенсорлық психикадан дара-құбылмалы мінез-құлыққа өту

Жануарлар үнемі өзгеретін ортаға бейімделу үшін көп жұмыртқа салады: дернәсілдердің аз бөлігі ғана тірі қалады, бірақ бұл түрдің сақталуына жеткілікті. Мұндай жағдайда инстинктивтік бағдарламалар барлық тітіркендіргішті қамти алмайды, қабылдау мүмкіндігі шектеледі. Бұл кезеңде шындықты қабылдау — жекелеген әсерлерге сезімталдық пен қарапайым сезінуге негізделеді.

А.Н. Леонтьев ұсынған жіктеу бойынша, психика дамуының бұл сатысы қарапайым сенсорлық психика кезеңі деп аталады.

Жер бетіне шығу: биологиялық қысымның күшеюі

Жануарлардың жер бетіндегі тіршілікке көшуімен қоректену күрделене түседі, орта құбылмалы болады, ал бейімделу қиындайды. Сонымен қатар көбею стратегиясы да өзгереді: енді әрбір дара аз ұрпақ береді (2–3, кейде 5–6), ал әрбір дернәсілдің тірі қалуы түрді сақтаудың шешуші шартына айналады. Бұл жағдай дара-құбылмалы мінез-құлықтың қалыптасуына биологиялық қажеттілік тудырады.

Бас миы: ақпаратты талдайтын жаңа аппарат

Ортаға жеке бейімделудің қиындауы эволюция барысында жаңа жүйке аппараттарының қалыптасуына әкелді. Олар туа біткен бағдарламаларды іске қосып қана қоймай, сырттан келген ақпаратты талдап, жаңа байланыстар құрып, мінез-құлықтың құбылмалы дара түрлерін тудырады. Мұндай аппарат ретінде бас миын қарастыруға болады.

Қабаттық ұйымдасу

Бас миы бірінің үстіне бірі орналасқан деңгейлер (қабаттар) жүйесі ретінде қалыптасқан. Өзек аймағындағы төменгі деңгейлер ағзаның ішкі күйін реттейді және ганглийлер тәрізді құрылымдармен сипатталады. Төменгі омыртқалыларда бұл деңгейлер туа біткен бейімделудің қарапайым бағдарламаларын іске асырады.

Неғұрлым жоғары деңгейде күрделірек құрылымдар қосылады: қабықасты түйіндері, көне қабық, ал жоғары омыртқалыларда — мінез-құлықты реттеуде жетекші орын алатын үлкен жарты шарлардың жаңа қабығы.

Жаңа қабықтың қызметі

Үлкен ми сыңарларының жаңа қабығы тек сигналды қабылдаумен шектелмейді: ол ақпаратты талдап-жинақтайды, қалыптасқан мінез-құлық бағдарламаларын жағдайға бейімдейді, жаңа байланыстар түзеді және құбылмалы-дара мінез-құлықты қалыптастырады.

Бейімделуді жасау тәжірибелері: инструменталды үйрену

Жануардың мақсатқа қалай жететінін және жаңа мінез-құлықтың қалай пайда болатынын зерттеу үшін «бейімделуді жасау» әдістемелері қолданылды. Мысалы, жануар темір торға салынып, жем оған тікелей жетпейтіндей етіп (ілгекпен жабылған есік арқылы) қоршауланады. Мақсатқа жету үшін жануар басқышты басуы немесе ілгекті қозғауы тиіс. Тағы бір нұсқада жануар күрделі лабиринтке жіберіліп, жалған жолдардан өтіп, дұрыс бағытты табуы қажет.

Павлов әдісінен айырмасы

«Классикалық шартты рефлекстерден» айырмашылығы, мұнда нәтиже (олжалы болу немесе болмау) жануардың белсенді әрекетіне тікелей тәуелді. Сондықтан бұл тәжірибелерді көбіне «аспапты шартты рефлекстер» деп сипаттайды.

Түсіндіру бағыттары

Бір зерттеушілер (Э. Торндайк, Д. Уотсон) жаңа әрекет тәсілдері кездейсоқ қозғалыстардың «сынақ пен қате» арқылы бекітілуінен пайда болады десе, екінші топ (Э. Толмен, К. Креч және т.б.) жануар мақсатқа жету үшін жағдайды талдап, бағытты белсендірек таңдайды деп есептеді.

Латенттік үйрету және белсенді бағдарлану

Америкалық зерттеушілердің бақылаулары күрделі лабиринттегі жануар әрекетінің кездейсоқ еместігін көрсетті: қозғалыстар жалпы мақсатқа бағытталады. Бір рет табысқа жеткен жануар кері бағыттағы тығырықтарға қарағанда, дұрыс бағытқа сәйкес тығырықтарға жиірек кіреді.

«Латенттік үйрету» тәжірибелерінің мағынасы

Лабиринттен мақсатпен өтуге жаттықтырылған жануарлармен салыстырғанда, лабиринтте жай жүріп, орта жағдайын «барлап» үйренген жануарларда кейін қажетті бейімделу жылдамырақ қалыптасады. Бұл қозғалыс бағдарламалары механикалық рефлекстер тізбегі емес, бейімделу әрекеті барысында қалыптасатын динамикалық үлгілер екенін аңғартады.

Омыртқалылардағы екі маңызды ерекшелік

Ізденуді белсенді қозғалыстардан бөліп қарауға болмайды: қажетті қимыл «сынақ» қозғалыстары барысында қалыптасады.
Жаңа мінез-құлық формалары жануардың табиғи тіршілік тәсіліне тәуелді: шөпқоректілерде баяуырақ, жыртқыштарда тезірек қалыптасады.

Интеллектуалдық мінез-құлық: жоғары омыртқалылардың шыңы

Эволюция баспалдағының жоғарғы сатысында мінез-құлықтың ерекше түрі — интеллектуалдық мінез-құлық қалыптаса бастайды. Оның басты ерекшелігі: мәселені шешу үлгісі алдын ала қалыптасып, қозғалыстар көбіне осы күрделі әрекеттің орындаушы бөлігіне айналады. Мұндай мінез-құлық құрылымына зерттеушілік әрекет, мақсатқа жетудің құбылмалы бағдарламаларын құру және әрекет нәтижесін бастапқы ниетпен салыстыру кіреді.

Экстраполяциялық рефлекс

Кейбір жануарлар объектінің тек көзге көрінген күйіне ғана бағынбай, оның қозғалысын «қадағалап», күтілетін орын ауысуға бейімделе алады. Бұл құбылыс интеллектуалдық мінез-құлықтың маңызды алғышарттарының бірі саналады.

Естің беріктігі

Кейінге қалдырылған реакциялар тәжірибелері бейнелі естің тұрақтылығы әр түрге қарай қатты өзгеретінін көрсетті:

Атжалман: 10–20 секундқа дейін
Ит: 10 минутқа дейін
Маймыл: 16–48 сағатқа дейін

В. Келлер зерттеулері: құралды қолдануға көшу

Жоғары жануарлардың, әсіресе маймылдардың интеллектуалдық мінез-құлқын жүйелі зерттеуді неміс психологы В. Келлер бастады. Ол маймылдарға мақсатқа тікелей жетуге мүмкіндік бермейтін жағдайлар жасап, міндетті айналмалы жолмен шешуді немесе арнайы құрал қолдануды талап етті.

Мысалы, маймыл темір торға қамалып, жем сыртқа — қолы жетпейтін жерге қойылады. Оны маймыл тек тордың артқы қабырғасындағы есік арқылы ала алады. Келлер жүргізген зерттеулер осы тәрізді жағдайларда маймылдың әрекеті қарапайым «сынақ пен қате» шеңберінен шығып, мәселенің құрылымын түсінуге жақындайтынын көрсететін көріністерді сипаттайды.