Қалқанша бездің препараттары
Гормоналды препараттар: түсінігі және маңызы
Гормондар — ішкі секрециялық бездер түзетін және қан мен лимфаға, кейде ағзаның белгілі бір қуыстарына шығару жолдары арқылы бөлінетін биологиялық белсенді заттар. Химияның дамуымен гормоналды заттар тек эндокринді бездер өнімі ғана емес, табиғатта әлдеқайда кең таралғаны анықталды.
Назар аударуға тұрарлық мысалдар
- Эстрогендер тек әйел жыныс бездерінде ғана емес, ерлер жыныс бездерінде де түзіледі.
- Құрылымы мен әсері бойынша гормондарға ұқсас қосылыстар өсімдіктерден де табылған (хмель, картоп, қызылша және т.б.).
- 4,4-диоксидифенил сияқты қарапайым қосылыстардың да айқын эстрогенді белсенділігі болуы мүмкін.
Гормондармен қатар жануар ағзасында көптеген биологиялық белсенді заттар әсер етеді: адреналин, серотонин, ангиотензин, гистамин, кинетин және т.б.
Гормоналды препараттардың жіктелуі
Ветеринариялық тәжірибеде табиғи және синтетикалық гормоналды препараттар кең қолданылады. Шығу тегі мен алыну жолына қарай оларды төрт топқа бөлуге болады.
1-топ: эндокринді бездерден алынатын препараттар
Жануарлардың эндокринді бездерінен гормоналды заттарды экстракциялау арқылы алынады. Кейбір препараттар (инсулин, адреналин, эстрон) жоғары деңгейде тазартылып, кристалды түрде өндіріледі.
Дегенмен көптеген экстракциялық препараттардың құрамында қосымша органикалық қоспалар болуы мүмкін. Мысалы, питуитринде гистаминге байланысты белсенділік ауытқуы 5%-ға дейін жетуі ықтимал; ал гонадотропиндерде негізгі затқа жақын емес қосылыстардың үлесі шамамен 20% болуы мүмкін.
2-топ: табиғи гормондарға толық сәйкес синтетикалық препараттар
Құрылымы табиғи гормондарға дәл келетін синтезделген препараттар. Әдетте жақсы тазартылған, дозасын нақты белгілеуге болады. Бірақ өндіруі күрделі болғандықтан, ассортименті салыстырмалы түрде шектеулі.
3-топ: гормон тәрізді әсері бар өсімдік препараттары
Гормоналды әсері бар өсімдік текті препараттар. Өкінішке қарай, олар толық зерттелмеген және тәжірибеде шектеулі қолданылады.
4-топ: табиғи гормондарға ұқсас синтетикалық қосылыстар
Табиғи гормондардың құрылымына ұқсас, бірақ дәл көшірмесі емес синтетикалық қосылыстар. Бұл топ фармакология үшін ерекше қызығушылық тудырады.
Стандартталған және стандартталмаған эндокриндер
Тәжірибеде таза гормондардан бөлек, гормондар қоспасынан тұратын эндокринді препараттар қолданылады. Олар:
- Стандартталған — белсенділігі анықталған, дәл дозалауға болады.
- Стандартталмаған — белсенділік деңгейі нақты айқындалмаған.
Ағзаға әсері және қолданылу бағыттары
Гормоналды препараттар ағзадағы белгілі бір физиологиялық үдерістерге қатаң бағытталған әсер етеді. Олар зат алмасудың барлық түрлеріне, мүшелердің өсуі мен дифференциациясына, жыныстық белгілердің дамуына және бұлшықет тінінің қалыптасуына ықпал етеді.
Гормон жетіспеушілігінің салдары
Белгілі бір гормонның жеткіліксіздігі көптеген жүйелердің қызметін бұзып, ауыр дерттерге әкелуі мүмкін. Мысалы, қалқанша без қызметінің төмендеуі тері асты тіндерінің ісінуіне, тері өзгерістеріне, орталық жүйке жүйесі қызметінің бәсеңдеуіне, жалпы төзімділіктің төмендеуіне және басқа да асқынуларға соқтырады. Ал қалқанша без қызметінің шамадан тыс жоғарылауы да жағымсыз құбылыстарға әкеледі.
Гормон жетіспеушілігінің ықтимал себептері
- Гормон ағзада аз мөлшерде өндіріледі.
- Гормон белсенділігін жылдам жоғалтады.
- Гормон жаңа қосылыстарға тез кірігеді (метаболизм ерекшелігі).
- Эфферентті (нысана) жүйенің құрылымы гормонмен толық өзара әсерлеспейді.
Бұл себептердің әрқайсысы өз кезегінде әртүрлі факторлармен байланысты болуы мүмкін: өндіруші жасушалардың азаюы, жасуша қызметінің токсиндермен тежелуі, гормон синтезінің жекелеген кезеңдерінің бұзылуы.
Негізгі қолданылуы
- Жетіспейтін гормонды толықтыру (орынбасушы терапия).
- Гормонның артық әсерін тежеу (гормонға қарсы құралдар немесе гормон түзетін без қызметін төмендететін дәрілер).
- Гормон жетіспеушілігімен тікелей байланысты емес ауруларда арнайы фармакотерапия және фармакостимуляция.
Мал шаруашылығындағы қолданылуы
Қажет жағдайларда гормоналды препараттар жануарлардың табиғи ұрықтану көрсеткішін арттыру, сондай-ақ ауылшаруашылық жануарларының таза салмақ қосуын жеделдету үшін пайдаланылуы мүмкін. Бұл азық шығынын және бордақылау мерзімін қысқартуға бағытталады.
Қауіпсіздік туралы маңызды ескерту
Гормоналды препараттар — арнайы әсері бар күшті фармакологиялық агенттер. Олар көбіне аз дозада-ақ айқын физиологиялық өзгеріс тудырады: кейбір үдерістерді күшейтеді, ал басқаларын бәсеңдетеді. Сондықтан нұсқаулықта фармакологиялық қасиеттері, қолдану көрсетілімдері және қарсы көрсетілімдері нақты көрсетілуі тиіс.
Көп жағдайда уыттылығы бірден байқалмай, біртіндеп дамуы және ұзақ уақыт өткеннен кейін көрініс беруі мүмкін. Ең жоғары тиімділік патология себептері дәл анықталған кезде ғана күтіледі.
Негізгі топтар бойынша қысқаша шолу
Эстрогенді препараттар
Әйел жыныс гормондарының бірі — эстрон. Ол жыныс бездерінің фолликулаларында түзіліп, фолликул жарылған кезде бөлінеді. Химиялық құрылысы бойынша стероидты қатарға жатады.
Негізгі әсерлері
- Көмірсу, ақуыз және пурин алмасуына әсер етеді.
- Дезоксирибонуклеазаны белсендіреді, остеобластыларды ынталандырады.
- Көбею және ұрықтану қызметіне ықпал етеді, сүт бездерінің дамуын қолдайды.
- Гипофиз белсенділігін төмендетуі мүмкін.
Эстрон (фолликулин)
Ақ кристалды ұнтақ: суда ерімейді, сусыз спиртте және майларда ериді. Буаз жануарлардың несебінен немесе синтетикалық жолмен алынады. 1 мг — 10 000 ЕД. Биологиялық стандарттауда эталон ретінде және жыныс бездерінің гипофункциясында қолданылады.
Эстрадиол бензоат
Эстрадиол мен бензой қышқылының эфирі. Ақ немесе сарғыш кристалды ұнтақ. Спиртте оңай ериді, майда шектеулі ериді.
Эстрадиол дипропионат
Эстрадиол мен пропион қышқылының эфирі. Әсері препараттың эфирленуіне байланысты ұзақтау болуы мүмкін.
Андрогендер
Андрогендер (грекше andros — еркек, genesis — туу) — ер жыныс гормондарының биологиялық әсері бар заттар. Олар негізінен жыныс бездерінде және бүйрек үсті бездерінің қыртысты қабатында түзіледі.
Жыныс бездеріндегі негізгі гормон — тестостерон. Оның метаболизмі нәтижесінде андростерон, этиохоланолон, дегидроэпиандростерон және изоандростерон түзілуі мүмкін.
Таза андрогендер тәжірибеде сирек қолданылады, өйткені әсері қысқа. Сондықтан пролонгацияланған формалар жасалған: тестостерон пропионат, тестостерон дипропионат, тестостерон фенилпропионат, тестостерон ацетат, метилтестостерон және т.б. Бұл препараттар баяу резорбцияланып, бір реттік енгізуден кейін 3–30 тәулікке дейін әсер етуі мүмкін.
Гипофизарлы әсері бар препараттар
Гипофиздің алдыңғы бөлігінде бірнеше гормон түзіледі: өсу гормоны, тиреотропты, адренокортикотропты, гонадотропты және басқа да гормондар. Олардың ішінде АКТГ мен гонадотропты гормондардың маңызы ерекше.
АКТГ (адренокортикотропты гормон)
Доңыз, ірі және ұсақ қара мал гипофизінен дайындалады. 39 аминқышқыл қалдығынан тұратын күрделі полипептид. Белсенділігі ЕД-мен өлшенеді; практикалық ыңғай үшін 10/20/40 ЕД ампулаларда шығарылады. Лиофилизирленген ұнтақ, суда жақсы ериді. Құрғақ күйінде төзімді, ерітіндіде тезірек бұзылады.
Пролактин
Ірі қара мал мен доңыздың гипофизінен алынады. 1 мл-де 5 ЕД бар стерильді ерітінді түрінде шығарылады.
Питуитрин (кешенді препарат)
Гипофиздің артқы бөлігінен экстракциялау арқылы алынады. Негізгі компоненттері — окситоцин мен вазопрессин; қосымша құрамында гистамин тәрізді қоспалар болуы мүмкін. Питуитрин М: 1 мл-де 5 ЕД, түссіз сұйық түрінде ампуламен шығарылады.
Окситоцин
Күрделі құрылымды октапептид. Гипоталамуста түзіліп, гипофиздің артқы бөлігінде жиналады; сол жерден препарат ретінде алынады. Соңғы жылдары окситоцин синтезі де жүзеге асырылған. Окситоцин жатыр бұлшықетінің жиырылуын күшейтеді.
Вазопрессин қан тамырларының тонусына және кейбір тегіс бұлшықеттердің жиырылуына әсер етеді.
Инсулин
Инсулин — ұйқы безіндегі Лангерганс аралшаларының β-жасушаларында түзілетін гормон. Химиялық табиғаты — 51 аминқышқыл қалдығынан тұратын полипептид; молекулалық массасы шамамен 6000.
Қалқанша без препараттары
Қалқанша без гормондарының негізгі өкілі — тироксин. Ол қалқанша безінен алынуы да, синтезделуі де мүмкін. Химиялық тұрғыдан тироксин — йодталған тирозин туындысы; молекуласында йодтың үлесі шамамен 65%.
Тироксиннің әсері
Тироксин катализатор тәрізді әсер етіп, ағзадағы жалпы зат алмасуды күшейтеді. Таза түрінде салыстырмалы төзімді, су мен спиртте ерімейді.
Құрғақ тиреоидин (қалқанша без ұнтағы)
Құрамындағы йод мөлшері шамамен 0,17–0,23%.
Дийодтирозин
Қалқанша без құрамына кіретін аминқышқылдық қосылыс.
Қалқанша тәрізді без (паратиреоид) препараттары
Қалқанша тәрізді без гормондары иондалған кальцийдің түзілуіне, оның қанға өтуіне және тіндерде таралуына ықпал етеді. Бұл бездің жеткіліксіз қызметі кальций алмасуын бұзып, қанның ұюын төмендетуі және тетанияның дамуына әкелуі мүмкін.