Мемлекеттің басқару нысаны
Мазмұны
Бөлімдер
- Кіріспе — 3-бет
- 1. Мемлекет нысанының жалпы сипаттамасы
- 1.1. Мемлекет нысанының ұғымы, түрлері және дамуы — 6-бет
- 2. Мемлекеттің басқару нысаны
- 2.1. Мемлекеттің басқару нысанының ерекшеліктері — 14-бет
- 3. Қазақстан Республикасында мемлекет нысанының қалыптасуы, дамуы және өзекті мәселелері
- 3.1. Қазақстан Республикасы — президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет ретіндегі маңызы — 21-бет
- 3.2. Қазақстан Республикасы — егеменді және тәуелсіз мемлекет — 23-бет
- Қорытынды — 30-бет
- Пайдаланылған әдебиеттер — 34-бет
Кіріспе
Мемлекет нысандары — саяси өкіметті ұйымдастыру тәсілдері. Бұл ұғым өз құрамына басқару нысанын, мемлекеттік құрылым нысанын және саяси режимді біріктіреді. Егер мемлекеттің мәні қоғамдағы биліктің түпкі негізін ашса, мемлекет нысаны қоғамда кім және қалай басқаратынын, биліктің қалай ұйымдасатынын, мемлекеттік аппараттың қалай жұмыс істейтінін, аумақ тұрғындарының қалай бірігетінін, сондай-ақ саяси билік қандай әдістер мен құралдар арқылы жүзеге асатынын көрсетеді.
Мемлекет және құқық теориясы мемлекеттің пайда болу себептерін, белгілерін, функцияларын, типологиясын, аппаратын және қоғамдық-саяси жүйедегі орнын қоса алғанда, бірқатар маңызды мәселелерді зерттейді. Нарықтық даму жолына түскен егеменді еліміз үшін мемлекеттің нысанын түсіну және оны жетілдірудің ғылыми-тәжірибелік маңызы ерекше.
Негізгі тезис
Мемлекет нысаны — мемлекеттік биліктің құрылымы мен оның қоғаммен байланысын түсіндіретін негізгі категория. Ол басқарудың тиімділігі мен азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының қорғалу деңгейіне тікелей ықпал етеді.
Мемлекет нысаны: ұғымы, түрлері және дамуы
Аристотель мемлекеттің нысанын жоғарғы өкімет органдары жүзеге асыратын саяси жүйе ретінде сипаттаған. Оның көзқарасы бойынша «дұрыс» басқарудың үш нысаны бар: монархия, аристократия және полития. Ал «бұрыс» нысандарға тирания, олигархия және демократия (Аристотель жіктемесінде) жатқызылған. Ең дұрыс нысан ретінде ол политияны атаған.
Полития көпшіліктің мүддесін көздеп басқаруға бағытталады және олигархия мен демократияның оң қырларын үйлестіреді. Аристотельдің пайымдауынша, мемлекетте орта тап басым болса, қоғам тұрақты болып, мемлекеттік құрылым ең жоғары деңгейде қызмет ете алады.
Мемлекет нысаны нені көрсетеді?
- Билік кімнің қолында және қалай жүзеге асады.
- Мемлекеттік аппараттың құрылымы мен жұмыс тәртібі.
- Аумақ пен тұрғындардың бірігу және басқарылу тәсілі.
- Саяси биліктің әдістері мен құралдары.
Талдауға ыңғайлы сұрақтар
- Жоғарғы мемлекеттік органдар қалай құрылады?
- Жоғарғы және өзге органдар арасындағы қатынастар қандай принциптерге сүйенеді?
- Мемлекеттік билік пен халық арасындағы байланыс қалай құрылған?
- Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету деңгейі қандай?
Мемлекеттің басқару нысаны
Әлемдік тәжірибеде мемлекет қоғамды басқарудың негізгі құралы ретінде танылады. Мемлекетті сипаттайтын басты белгілердің қатарына мыналар жатады: басқару органдарының ерекше жүйесі, қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтың болуы және мемлекеттік билік жүзеге асатын аумақтың айқындалуы.
Басқару нысандары
Монархия
Билік бір адамның қолында шоғырланады және, әдетте, мұрагерлік жолмен беріледі. Мысал ретінде қазақ хандарының тақ мұрагерлігін және патшалық Ресейдегі Романовтар әулетін атауға болады.
Республика
Жоғарғы билік белгілі бір мерзімге сайлау арқылы қалыптасады. Қазіргі республиканың кең тараған екі түрі бар: президенттік және парламенттік. Бірінде негізгі атқарушы билік президентке, екіншісінде парламентке көбірек тәуелді болады.
Президенттік басқарудың айрықша белгілері
- Президенттің сайлануы және Үкіметтің құрылу тәртібінің ерекшелігі.
- Үкіметтің Парламенттің алдында емес, Президенттің алдында жауаптылығы.
- Парламенттік республикамен салыстырғанда, мемлекет басшысының өкілеттігінің кеңдігі.
Конституциялық тұжырым
1995 жылғы 30 тамызда қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес: Қазақстан Республикасы — президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 40-бабы Президенттің мәртебесін айқындайды: Президент — мемлекеттің басшысы, ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын белгілейтін, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға. Сонымен қатар, Президент халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының және адам мен азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі ретінде көрсетіледі. Ол мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының келісіп жұмыс істеуін және мемлекеттік органдардың халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.
Институционалдық жаңғырту бағыты
Конституциялық нормаларға сүйене отырып, мемлекеттік билік жүйесін демократияландыру, әділ сайлау жүйесін қалыптастыру, сайлау үдерісіне саяси партиялардың қатысу мүмкіндігін кеңейту көзделді. Парламенттің биліктің дербес тармағы ретіндегі рөлін күшейту, оның өкілеттігін кеңейту, Үкімет мүшелерінің Парламент алдындағы жауапкершілігін арттыру, депутаттардың мәртебесін көтеру, сот-құқықтық жүйені және мемлекеттік қызметті реформалауды жалғастыру міндеттері белгіленді.
1995 жылғы Конституцияға бірқатар түзетулер енгізілді. Соның ішінде мемлекеттік қызметтегі жас шектеуіне қатысты норма алып тасталып, тәжірибесі мол және білімі жоғары азаматтардың мемлекеттік қызметке кеңірек тартылуына жағдай жасалды.
Қазақстан Республикасында мемлекет нысанының қалыптасуы, дамуы және өзекті мәселелері
Президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет ретіндегі маңызы
Қазақстанда президенттік басқару нысаны мемлекеттік басқарудың қазіргі үлгілерінің бірі ретінде қалыптасты. Бұл модельде президенттік институт мемлекеттің тұрақтылығы мен басқарудың сабақтастығын қамтамасыз ететін негізгі тетіктердің бірі ретінде айқындалады.
Егемендік және тәуелсіздік: құқықтық негіз
Кеңес Одағы тарағаннан кейін Қазақстан 1991 жылғы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін жариялап, тәуелсіз мемлекет ретінде орнықты. 1992 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болуы Қазақстанның халықаралық беделінің артқанын және әлемдік қауымдастықтағы орнын айқындағанын көрсетті.
Қазақстанның қолданыстағы Конституциясы 1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдум арқылы қабылданды. Оның 1-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады; ең қымбат қазынасы — адам және оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.
Мемлекеттік рәміздер
Ту • Елтаңба • Әнұран
Егемендіктің құқықтық және символдық тіректері.
Тіл саясаты
Қазақ тілі — мемлекеттік тіл
Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқаруда орыс тілі қазақ тілімен ресми түрде қолданылады.
Құндылық өзегі
Адам құқықтары
Құқықтар мен бостандықтар — мемлекеттің басты міндеттерінің бірі.
Азаматтық қоғам және мемлекеттің рөлі
Мемлекеттің саяси институт ретіндегі табиғаты азаматтық қоғам жағдайында айқын көрінеді. Азаматтық қоғам ұғымы мемлекеттік-құқықтық ойдың классикалық мұрасына жатады және мемлекеттен тыс қоғамдық қатынастардың кең аясын қамтиды: экономикалық, әлеуметтік, идеологиялық, діни, мәдени, отбасылық және басқа да байланыстар.
Демократиялық мемлекет құрудың негізгі шарттарының бірі — азаматтарды ұлтына қарамастан тең құқықтық негізде біріктіру. Бұл қағида қоғамның тұтастығын нығайтып, мемлекеттік институттардың легитимділігін арттырады.
Мемлекеттік аппараттың ерекшелігі
Мемлекеттің маңызды сипаттарының бірі — оның ерекше құрылымдық институт болуы. Бұл басқару қызметімен кәсіби түрде айналысатын, биліктік өкілеттіктері бар адамдардың арнайы аппаратқа бірігуінен көрінеді. Мұндай аппарат қоғамдық тұрақтылықты сақтауға, құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуге және мемлекеттік саясатты жүзеге асыруға бағытталады.
Стратегиялық көзқарас және болашақ өлшемі
Қазақстанның өтпелі кезеңдегі даму стратегиясын іске асыру барысында елдің әлемдік қатынастардағы жаңа орны мен жаңа сапасын ескеретін ұзақмерзімді бағдар қажет екені айтылады. Қазақстанның болашағы кең екені даусыз, алайда оның беделін арттыру — қоғам мен мемлекеттің ортақ жауапкершілігі.
Осы контексте мемлекет нысаны, әсіресе тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік ұйымдасуы мен оны жетілдіру мәселелері өзектілігін сақтайды. Бұл саладағы кейбір теориялық сұрақтар әлі де талдауды және жүйелі ғылыми пайымды қажет етеді.
Мәтін құрылымы: кіріспе, үш бөлім, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімі. Жұмыстың көлемі — 34 бет.
Қорытынды
Мемлекет нысаны — биліктің ұйымдасу логикасын, жоғарғы органдардың қалыптасу тәртібін, мемлекеттік билік пен қоғам арасындағы байланыс механизмдерін түсіндіретін өзекті ұғым. Қазақстан Республикасында бұл мәселе Конституциямен бекітілген президенттік басқару нысаны арқылы нақты көрініс табады. Мемлекеттік институттарды жетілдіру, билік тармақтарының теңгерімін сақтау және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейту — тұрақты даму үшін шешуші бағыттар болып қала береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Бұл бөлім бастапқы мәтінде тізім ретінде берілмеген. Қажет болса, пайдаланылған дереккөздер тізімін (оқулықтар, заңнамалық актілер, ғылыми мақалалар) рәсімдеп, библиографиялық стандартқа сай құрастырып беремін.