Қаржылық менеджмент
Дағдарысқа қарсы басқару — кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізі
Нарықтық қатынастардың қазіргі кезеңінде отандық кәсіпорындар қаржы тапшылықтарына қарамастан, нарықтағы орнын бекітуге және бизнесіне тұрақты сипат беруге ұмтылады. Бұл — шиеленіскен бәсеке жағдайында өміршең болуды талап ететін уақыт талабы.
Дағдарыстық жағдайлар әртүрлі себептердің әсерінен туындайды: табиғи апаттар, экологиялық, қаржылық, азаматтық немесе құқықтық дағдарыстар. Алайда көптеген елдерде, әсіресе біздің жағдайда, ең жиі кездесетін түбірлі себеп — қанағаттанарлықсыз менеджмент.
Дағдарысқа дайындық неге жоспарлаудан басталады?
Әр дағдарыстың өзіндік ерекшелігі болғандықтан, бәріне ортақ бір ғана «әмбебап» тәсіл жоқ. Дегенмен, әлемдік тәжірибеде дағдарысқа дайын болу үшін қолданылатын іс-шаралар жүйесі қалыптасқан. Бұл жүйе, ең алдымен, жоспарлау құралдары арқылы іске асады.
Болуы мүмкін дағдарыстық құбылыстарды жоспарлау — сын сәтінде жасалатын қадамдардың алдын ала ойластырылған логикасын құру, ұйымға тез әрі тиімді әрекет етуге мүмкіндік беретін басқару тәртібін қалыптастыру.
Нарық талабы қоятын басқарушылық міндеттер
- Шаруашылық механизмдерінің қызмет етуіндегі өзгерістерді ескеру
- Басқару шешімдерін қабылдау шарттарының өзгеруіне бейімделу
- Жаңа жағдайға сай стратегия әзірлеу және іске асыру
- Басқарудың жаңа мүмкіндіктерін белсенді пайдалану
- Шаруашылық жүргізудің барлық заңды әдістерін қолдану
Қате түсінік: «тек нашар нәтиже болса ғана»
Кейбір көзқарастарға сәйкес, дағдарысқа қарсы шаралар кәсіпорынның қаржылық нәтижелері өте нашарлаған кезде ғана қажет. Бұл ұстаным шектеулі, өйткені дағдарысқа қарсы басқарудың басты мақсаты — дағдарыстың алдын алу.
Негізгі міндет — қаржылық қиындықтардың тұрақты, күнделікті сипат алуына жол бермеу.
Түсініктер мен анықтамалар: әр мектептің өз екпіні бар
Экономикалық әдебиеттерде дағдарысқа қарсы басқарудың көптеген анықтамалары кездеседі. Кейбір авторлар оны нақты борышқор кәсіпорында қолданылатын әдістер мен тәсілдердің жиынтығы ретінде сипаттайды. Бұл тұрғыда дағдарысқа қарсы басқару микроэкономикалық категория ретінде кәсіпорынның жойылуы мен қайта жандануы кезеңіндегі өндірістік қатынастарды қамтиды.
Э.А. Уткин дағдарысқа қарсы басқаруды кәсіпорынның нарықтық қызметінде ықтимал қиындықтарға жол бермеуге бағытталған, өз қаражатына сүйенетін, кеңейтілген ұдайы өндіріске және тұрақтылыққа бағдарланған басқару ретінде түсіндіреді.
Э.М. Коротков дағдарысқа қарсы басқаруды дағдарысты алдын ала болжай білу, оның белгілерін талдау, залалын азайту және дағдарысты кейінгі дамуға пайдалану қабілеті ретінде сипаттайды.
Батыс Еуропалық зерттеулерде негізгі екпін кәсіпорынның нарықтағы орнын сақтау үшін қауіпті жағдайдан өтуге қажетті қызметтерге түседі; мұнда әдістер мен тәсілдерді интенсивті қолдану күшейеді. Бұл тәсіл көбіне жедел, қысқа мерзімді және қатаң шешімдерге назар аударады.
Экономикалық қауіпсіздік: дағдарысқа қарсы көзқарас
Нарықтық экономиканың қалыптасуы мен даму тарихы өндіріс пен өткізудің ауытқуын, өндірістің төмендеуі мен құлдырауын көрсетеді. Мұндай құбылыстар — жалпы заңдылық және кәсіпорынның өмірлік циклімен тығыз байланысты.
Авторлық тұжырым
Кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету — кәсіпорынның күнделікті қызметінде қолданылатын және стратегиялық сипат алатын, менеджменттің барлық әлеуетін кешенді әрі жүйелі пайдалану арқылы уақытша қиындықтарды еңсеруге, нарықтағы орнын бекітуге және одан әрі дамытуға бағытталған дағдарысқа қарсы іс-шаралар жиынтығы.
Осы тұрғыдан алғанда, дағдарысқа қарсы басқару экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің құралы ретінде тек дағдарыс кезінде емес, кәсіпорын тұрақты дамып отырған кезеңде де қолданылатын басқару шаралары ретінде көрінеді. Уақытша қиындықтан өту үшін нақты еңбек ынталандырылып, сәйкесінше сыйақының жаңа түрлері мен басқарудың жаңа стильдері қалыптасуы мүмкін.
Дағдарысты қабылдаудың екі концепциясы
1) «Сақтап қалу» бағыты
Дағдарыс қауіп пен тосқауыл ретінде қабылданады. Қатысушылар үшін тәуелсіздікті жоғалту қаупі күшейіп, жауапты тұлғалар дағдарысты теріс бағалайды және дағдарысқа дейінгі қалыпқа оралуға бағытталған шараларды іске асырады.
2) «Жаңашылдық» бағыты
Дағдарыс кәсіпорынның эволюциялық дамуындағы жаңарту қажеттілігі ретінде қарастырылады. Ол — иррационал немесе дұрыс қойылмаған мақсаттар мен ережелерден арылудың тәсілі. Негізгі екпін күреске емес, құрылымды жаңа қатынастарға сәйкес өзгертуге түседі.
Экономикалық қауіпсіздіктің негізгі белгілері
- Негізгі мақсат — экономикалық, саяси және әлеуметтік құбылуларға қарамастан нарықта тұрақты орнығу және компанияның тұрақты қаржылық жағдайын қамтамасыз ету; бұл жоспарлы әрі жан-жақты міндеттерді шешуді талап етеді.
- Тек уақытша қаржылық қиындықтарды емес, кәсіпорынның ағымдағы міндеттерін де шешуге мүмкіндік беретін басқару құралдарын қолдану.
- Сыртқы ортадағы шамалы өзгерістерге жедел ықпал ету үшін алдын ала дайындалған баламалы басқару шешімдерінің болуы.
- Кәсіпорын қызметінің барлық салалары мен бөлімшелерінде жаңашылдықтарды үздіксіз әрі жүйелі енгізу.
- Кез келген қиын шаруашылық жағдайда кәсіпорынды ең аз шығынмен шығаратын қаржылық және басқару механизмдерін іске қосу.
Дағдарысқа қарсы басқару механизмі: негізгі элементтер
-
1
Қаржылық жағдайды диагностикалау
-
2
Бизнесті бағалау
-
3
Маркетинг
-
4
Ұйымдастыру және өндірістік менеджмент
-
5
Персоналды басқару
-
6
Қаржылық менеджмент
-
7
Инвестициялық саясат
-
8
Дағдарысқа қарсы бизнес-жоспарлау
-
9
Бизнес-реинжиниринг үрдісі
-
10
Кәсіпорынды тарату (ліквидация) үдерісін ұйымдастыру
Экономикалық қауіпсіздік қашан басталады?
Кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету оның құрылған мезетінен басталады. Дәл осы кезде кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын тұлға болашақ бизнес үшін ықтимал мүмкіндіктер мен қауіп-қатерлерді анықтайтын факторларды терең зерттеп, фирманың бағытын өз мақсаттарына және тәуекелдерді төмендетудің шынайы мүмкіндіктеріне сәйкес айқындауы қажет.
Әртүрлі қызмет салаларына қатысты факторлар кәсіпорынның құлдырауына әсер етуі мүмкін. Бұл әсерлер тізбегі күрделі болғандықтан, экономикалық қатердің бастапқы себебін нақты бір фактормен ғана түсіндіру әрдайым мүмкін бола бермейді. Сондықтан компанияны құрудың бастапқы кезеңінен-ақ экономикалық қорғаныс (қауіпсіздік) жүйесін қалыптастыру мәселесін күн тәртібіне шығару қажет.
Қаржылық менеджменттің рөлі
Егер кәсіпорын сәтсіздігінің негізгі көрінісі төлем қабілетсіздігі болса, экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде шешуші рөл қаржылық менеджментке беріледі. Алайда оның мүмкіндіктері кең болғанымен, шексіз емес: қаржылық басқарудың нәтижелері кәсіпорынның жалпы нарықтық қызметімен және бүкіл ұжымның сапалы жұмысымен тікелей байланысты.
Қорытынды
Кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету механизмін қалыптастыру — тәжірибелік тұрғыдан күрделі және әдістемелік толықтыруды қажет ететін мәселе. Дегенмен, бұл мәселе нақты сектордың дамуын айқындайтын өзекті бағыттардың бірі болып қала береді: дағдарысқа қарсы басқару компанияны тек «құтқару жоспары» емес, тұрақты дамуды қолдайтын күнделікті басқару мәдениеті ретінде орнығуы тиіс.
Нақты әрекетке арналған қысқа чек-парақ
- Қаржылық диагностика көрсеткіштерін тұрақты бақылауға қою
- Тәуекелдер картасын жаңарту және басымдықтарды белгілеу
- Дағдарысқа қарсы сценарийлер мен әрекет жоспарларын бекіту
- Шығын құрылымын, өнім/нарық портфелін және процестерді қайта қарау