Маркстің ойы бойынша, тауар өндіруші еңбегі екі жақтылы
Тауар ұғымы және оның экономикалық мәні
Тауарлы өндірісте шешуші категория — тауар. Оның мәні әр мектепте әртүрлі түсіндіріледі, алайда ортақ түйін біреу: тауар — адам қажеттілігін өтейтін және айырбасқа (сатуға) бағытталған пайдалы нәтиже.
Маркстік теориядағы анықтама
Маркстік теорияда тауар — сатуға арналған, адамға пайдалы еңбек өнімі.
- Тауар тек қандай да бір қажеттілікті қанағаттандыратын зат болуы тиіс.
- Тауар — еңбек жұмсалған нәтиже: мысалы, ормандағы жидек оны теруші үшін тауар емес, бірақ оны жинауға еңбек жұмсалғаннан кейін тауарға айналуы мүмкін.
- Тауардың міндетті белгісі — оның сатуға (айырбасқа) арналуы.
Австриялық мектептегі анықтама (К. Менгер)
Австриялық экономикалық мектепте (көрнекті өкілі — К. Менгер) тауар — айырбас үшін өндірілген ерекше экономикалық игілік.
Менгердің түсіндіруінде экономикалық игіліктер — қажеттіліктермен салыстырғанда шектеулі мөлшерде қолжетімді, экономикалық қызметтің нысаны немесе нәтижесі болатын игіліктер.
Ұқсастық пен айырмашылық
Ұқсастық
Екі анықтамада да тауар еңбек нәтижесі ретінде қарастырылады.
Айырмашылық
Австриялық түсіндіруде игілікке деген қажеттілік пен оның қолжетерлігі арасындағы арақатынас (шектеулілік) міндетті түрде ескеріледі; маркстік анықтамада бұл қыр айқын көрсетілмейді.
Тауардың түрлері және қызметтің ерекшелігі
Әртүрлі көзқарастарға қарамастан, көптеген мектептер еңбек арқылы өндірілген пайдалы өнімдер ғана емес, сондай-ақ еңбек жұмсалған табиғат сыйлары мен түрлі қызметтер де тауар бола алатынын мойындайды.
Материалдық және материалдық емес тауарлар
Тауарлар материалдық (заттай) және материалдық емес (қызмет, ақпарат, құқық және т.б.) сипатта болуы мүмкін.
Қызметтің ерекшелігі
Қызметтің заттай формасы болмауы мүмкін, бірақ оның пайдалы мәні бар және ол адам іс-әрекетінің нәтижесі ретінде көрінеді.
Тауардың негізгі екі қасиеті
1) Тұтыну құны
Тауардың қандай да бір қажеттілікті қанағаттандыру қасиеті тұтыну құны деп аталады.
Тұтыну құны тек өндірушінің емес, басқа адамдардың да қажеттіліктерін өтей алады, яғни ол қоғамдық тұтыну құны ретінде көрінеді.
2) Айырбас құны
Тауардың белгілі бір сандық пропорцияда басқа тауарларға айырбасталу қасиеті айырбас құны деп аталады.
Өндіруші үшін тауар, көбіне, дәл осы айырбасқа түсу мүмкіндігімен маңызды болады.
Айырбас негізі туралы пікірталас: құнды не анықтайды?
Айырбас негізінде не жатыр және тауарлардың бір-біріне айырбасталуындағы сандық пропорцияны не анықтайды деген сұрақты алғаш Аристотель көтерген. Кейін бұл мәселеге әртүрлі бағыттар әрқилы жауап ұсынды.
Еңбек-құн теориясы
Айырбасталатын тауарлардың құнын анықтайтын ортақ негіз — еңбек шығындары.
Шекті пайдалылық теориясы
Айырбас негізінде пайдалылық, яғни игіліктің тұтынушы үшін беретін субъективті құндылығы жатыр.
Шығындар тұжырымдамасы
Құн өндіріс пен айналымдағы шығындармен теңестіріледі.
Маркстік талдау: еңбек, құн және қоғамдық қажетті жұмыс уақыты
Еңбек-құн теориясы XVIII–XIX ғасырларда қалыптасты. Оның негіздері құнды тауар өндірісіне кеткен еңбек арқылы түсіндірген классикалық саяси экономия еңбектерінде жатыр. К. Маркс пен Ф. Энгельс құнның негізінде қоғамдық абстрактілі еңбек жатыр деп есептеді.
Еңбектің екіжақтылығы
- Нақты еңбек — белгілі құралдарды қолдануға, дағдыға және нақты нәтижеге байланысты еңбек.
- Абстрактілі еңбек — нақты формасына қарамастан, жалпы жұмыс күшінің шығыны.
Құн өлшемі
Маркс құнды қоғамдағы қалыпты өндіріс жағдайларында, еңбек шеберлігі мен интенсивтілігінің орташа деңгейінде өнім өндіруге кететін қоғамдық қажетті жұмыс уақыты ретінде түсіндірді.
Неліктен талдау тауардан басталады?
К. Маркс ғылыми зерттеуін тауарды талдаудан бастайды, өйткені тауар өндірісі — тауарлы өндірістің ең қарапайым формасы. Тауар өте ерте пайда болған және кез келген экономикалық жүйенің «экономикалық клеткасы» ретінде қарастырылады.
«Игілік» ұғымы және экономикалық игіліктердің жіктелуі
«Тауар» категориясына дейін экономика тарихында игілік ұғымы болды. Ол заттардың адамның белгілі қажеттілігін қанағаттандыру қабілетін білдіреді. Экономикалық әдебиетте бұл категория әртүрлі түсіндіріледі.
А. Маршаллдың түсіндіруі
Ағылшын экономисі, Кембридж мектебінің негізін қалаушы А. Маршалл (1842–1924) «Саяси экономиканың принциптері» еңбегінде игілікті адамның көңілі ауған, қажеттілікті қанағаттандыруға қабілетті заттар ретінде сипаттайды.
Бұл анықтама толық емес, өйткені игілікті тек затпен шектеуге бейім; ал қазіргі түсінікте игілікке қызметтер де жатады.
Шектеулілік және «экономикалық игілік»
Игілік қоғамдық ұдайы өндіріспен байланыстырылғанда, ол жиі сирек (шектеулі) құбылыс ретінде қарастырылады: сұранымды қанағаттандыруға көп уақыт кетсе, шектеулілік дәрежесі жоғары болады.
Игіліктер экономикалық және экономикалық емес болып бөлінеді. Экономикалық игіліктер сұраныммен салыстырғанда әрдайым шектеулі. «Экономикалық игілік» ұғымын ғылыми айналымға алғаш енгізгендердің бірі — итальян экономисі А. Пезенти (1910–1973).
Экономикалық емес игіліктер
Табиғатта кейбір игіліктер (ауа, жер, жарық, климат) бар; адамдар оларды көп жағдайда елеулі күш жұмсамай-ақ пайдалана алады. Мұндай игіліктер экономикалық емес игіліктер деп аталады.
Ал экономикалық игіліктердің ерекше түріне тауар жатады.
«Тауар» сөзінің шығу тегі және қазіргі мағынасы
Күнделікті өмірде «тауар» сөзін жиі қолданамыз, бірақ оның мағынасына әрдайым терең үңіле бермейміз. Бұл ұғым өте ерте заманда пайда болған: ол көшпелі түрік тайпаларынан алынған және сөзбе-сөз мағынада «мүлік», «жақсылық» дегенді білдірген.
Экономикалық теорияда тауар — адам қызметінің нәтижесі болатын өнім; ол тек өндірушінің өзіне емес, басқа адамдардың тұтынуына арналған, яғни айырбасқа немесе сатып алу-сатуға бағытталады. Қоғамдық өндірістің қазіргі құрылымы мен нарықтық қатынастар жағдайында материалдық өнім ғана емес, қызмет көрсету сияқты материалдық емес нәтижелер де тауар бола алады.