Омбы мен Орынбор әкімдері Кенесары топтарының шоғырланған жерлерін Ресейдің билігін мойындаған қазақтар арқылы алдын ала біліп отырғаны айғақ
Патша үкіметінің жазалау саясаты: көтерілісті күшпен басу
Көтерілістің алғашқы кезеңінен бастап патша үкіметінің, әсіресе Батыс-Сібір генерал-губернаторлығының Кенесарыға қарсы қимылы негізінен күшпен жаныштау тәсіліне сүйенді. Көлемі шағын мәтінде Ресей билігінің барлық жазалау әрекеттерін жыл сайын тәптіштеп шығу қиын. Дегенмен әртүрлі сипаттағы деректер Романов әулетінің Абылай әулетін әлсіретуге бағытталған жазалау қимылдарының жалпы бағытын айқындауға мүмкіндік береді.
Негізгі тірек
Сол кезеңдегі екі әкімшілік орталық — Омбы мен Орынбор — көтерілісті басуға қажет әскери күшті жабдықтап, толықтырып отыратын басты тірекке айналды.
Құқықтық қысым
ХІХ ғасырдың 30-жылдарынан әскери соттардың өкілеті кеңейтіліп, Кенесарыны қолдады деген күдікпен ұсталған қазақтарды тергеу және айып тағу Омбы әскери-далалық сотына берілді.
Жазалау институттары
Ордонанс-гауз (патша заңдарының орындалуын қадағалайтын жазалау ұйымы) анттан тайды делінгендердің ісін арнайы қарап, қоныс ауыстырғандарға қатысты шешім шығаруға ықпал етті.
Әскери-далалық сот және қорқыту жазалары
1839 жылы «Тер-соққан» деген жерде ұсталған бірнеше қазақ көтерілісшілерге болысқаны үшін Ордонанс-гауз шешімімен жауапқа тартылды. Қанша азап көрсетілсе де, айыпталушылар кінәсін мойындамағаны айтылады. Бұған ашуланған әскери-далалық сот өкілі аса ауыр жаза қолдануды талап еткен: әрқайсысына тұздалған шыбықпен мың дүре соғып, тірі қалғандарын Шығыс Сібірге айдауды ұсынған. Алайда мұрағат мәліметтері бұл жазаның нақты қолданылған-қолданылмағанын айқын көрсетпейді.
Бақылау және алдын ала ақпарат жинау
Омбы мен Орынбор әкімдері Кенесары топтарының шоғырланған аумақтарын Ресей билігін мойындаған қазақтар арқылы алдын ала біліп отырған. 1839 жылдың жазында Кенесарының, сұлтан Күшіктің және Саржан сұлтанның ұлы (аты нақты белгісіз) жақтастарымен Ұлытау маңында көшіп жүргені туралы хабар Батыс-Сібір генерал-губернаторын алаңдатты. Көтерілісшілер қатарының жылдан-жылға өсуі билікті ерекше үрейлендірді.
1840 жылғы шешімдер: күдікті «айыпқа» айналдырылған кезең
1840 жылғы 5 ақпанда Сібір қырғыздарының бастығы Ресей билігінен бас тартқандардан «айып» ретінде әскери контрибуция өндіріп алу туралы арнайы шешім қабылдады. Осы негізде Ресейге бағынған аға сұлтандар немесе өкірүгтік приказ жанындағы казак отрядтарының офицерлері көтеріліске қатысы жоқ ауылдарға да күдікті айыпқа айналдырып, жала жабуға және жаза қолдануға құқық алды.
Қудалау нысаналары
Ресей билігін мойындауға қарсы үгіт жүргізді деген айыппен Песчаная форпосты маңын қоныстанған Жұбаныш Матаев, Құбақ Жанатбаев, Өтен Жарықбаев сияқты сұлтандарды, сондай-ақ Коряковск (Кереку) форпостына жақын Ертіс бойындағы Талмас Бурин, молда Жабаевтарды ұстау жөніндегі ұйғарымдар осы шешіммен байланысты болды.
Даланың кеңдігі — жазалаушылардың әлсіз тұсы
Қазақ даласының кеңдігі және көтерілісшілердің жер жағдайын ұсақ бұта-шұңқырына дейін білуі жазалаушы отрядтардың іздестіру мен ұрыс жүргізуін қиындатты. Кенесары жасақтары ашық шайқастан гөрі «тиіп-шегіну» тактикасын шебер қолданып, тұрақты әскердің уысынан тез шығып кетіп отырды.
Жазалау экспедициялары және тактикалық шайқастар
1840 жылғы 20 сәуірде Сібір корпусының командирі генерал-лейтенант, кінәз В.Д. Горчаков соғыс министріне құпия хат жолдап, алшын руы қырғыздары Кенесары Қасымовтың Сырдария бойында жүргенін хабарлағанын жеткізеді. Хабар расталысымен, Сібірден штабс-капитан Спиридонов бастаған 250 казак пен екі зеңбіректен тұратын жазалаушы топ Атбасар арқылы өтіп, Есіл арқылы Торғайға беттейді.
«Көшіп-қону» және шегіну арқылы аман қалу
Патша әскері көріне салысымен-ақ қазақ ауылдары жиі бытырап, киіз үйі мен дүниесін тастай қашуға мәжбүр болғаны рапорттарда айтылады. Кенесары күшін бір қолға түгел топтастырмай, бірнеше жасаққа бөліп ұстағандықтан, жазалаушыларға оның негізгі қолын табу да, талқандау да қиын болды.
Бағаналы руына соққы
1840 жылғы шілденің 9-ында майор Гаюс бастаған 150 казак пен екі зеңбірек Сарықопа бойында бағаналы ауылдарына шабуыл жасады. Жазалаушылар 527 түйе, 229 жылқы, 52 ірі қара, 3955 қойды қолға түсірген. Алайда ауылдар толық қоршаудан сытылып, шегініп үлгерді.
Шу бойындағы қайта шоғырлану
1840 жылғы 2 тамызда жүзбасы Волковтың қуғынынан құтылған сұлтан жасағы Шу бойына шоғырланып, 600 сарбазбен жаңадан құрылып жатқан өкірүгтердің тынышын бұзды.
Ұлытау маңындағы қақтығыс
Ұлытау төңірегінде, Сары және Қара Кеңгір өзендері маңында көтерілісшілер күтпеген жерден жазалау тобына жақындап, хорунжи Рытовтың қарауындағы 50 казак пен оған ерген 100 қазаққа соққы береді. Шайқаста көтерілісшілерден де шығын болады; Кенесарының жиені Төрехан Сәмекин және төленгіті Сарсенбай тұтқынға түседі.
Нәтижесіз жорықтардың себебі
Сібір генерал-губернаторлығы әскери шендерінің өз мүмкіндігін асыра бағалауы да жазалаушылардың жиі нәтижесіз қайтуына себеп болды. 1840 жылғы шілденің 1-інде Петербургке жолданған хаттарда сәтсіздік үшін жауапкершілікті Омбы басшыларына ысыру байқалады.
Сауда мүддесі және ақпараттың бұлыңғырлығы
Орта Азия көпестері де қазақ даласын қамтыған көтерілістен зиян шекті. Олар бекініс коменданттарына жолдаған түсіндірмелерінде көтеріліс туралы үнемі нақты мәлімет бере алмады. Мұның бір себебі Кенесарының Қоқан бектерімен қатынасының шиеленісуі болуы мүмкін. Ең негізгі фактор — қазақ даласының транзиттік саудадағы делдалдық орны: Шыңжан мен Моңғолияға бағытталған керуен саудасы соғыс жағдайында баяулады, сондықтан көпестер көтерілістің тезірек басылғанына мүдделі болды.
1840 жылғы 2 шілдеде Тәшкенттен шыққан керуен басы Қасымжан Молданиязов «азиаттық иеліктердегі тыныштықты бұзып тұрған — Кенесары бүлігі» деп жазған.
Ішкі жіктеліс: көтерілістің әлсіреу факторлары
Кенесары көтерілісінің түрлі кезеңдердегі сәтсіздігі тек патша жазалау отрядтарының қысымынан емес, сондай-ақ приказ басында тұрған, Ресей офицерлік шені бар қазақ феодалдарының және кейбір би-сұлтандардың халық мүддесінен алшақтауынан да көрінді. Бұл тұрғыда Ақмола аға сұлтаны, полковник Қоңырқұлжа Құдаймендиннің Қасым төре әулетіне қарсы табандылығы ерекше аталады.
Барша халық түгел топтасты деу — біржақтылық
Кенесарының туының астына бүкіл қазақ халқы толық бірікті деп түйіндеу біржақты қорытынды болар еді. Бұл қозғалыс халықты екі арнаға бөліп, әлі де ашылмаған көптеген оқиғаларды қалдырды. «Ақтаңдақтарды» ашу үшін жаңа деректер қажет.
1842 жылғы рапорттағы дерек
1842 жылғы 22 қаңтарда Сібір корпусы командиріне түскен рапортта Амантау маңында Кенесарының жиені Ержан (Саржан сұлтанның баласы) көтерілістен ажырай бастаған қазақтарды тонағаны немесе қайтадан көндіруді көздегені айтылады. Ресейге ант берген қазақтарды «қорғау» сылтауымен 25 казактан отряд жіберіліп, қажет болса күш қолдануға рұқсат берілген.
Екі түрлі ұстаным: келіссөз бе, күш пе?
Генерал-губернаторлар арасында ортақ пікір болмады: граф В.А. Перовский тартысты негізінен келіссөзбен шешуге бейім болса, В. Обручев күшпен жаныштауды талап етті. Перовский 1842 жылғы 30 наурыздағы хатында Кенесары туралы айыптаулардың бірқатар «қайсақтардың» ғана көрсетулеріне сүйенгенін айтып, дәлелдердің сенімділігіне күмән келтірген.
Обручевтің де келіссөзге ойысуы
Әскери күшпен басудың қиындығы айқындала келе, Обручевтің өзі 1843 жылғы 29 маусымда Кенесарыға жазған хатында Орынбор шебіне жақындап көшіп келіп, Шекаралық комиссия көрсеткен өңірде қоныстануды ұсынады. Сондай-ақ Кенесарының генерал-майор Генспен кездесуге дайын екенін қанағаттанарлық белгі ретінде атап өтеді.
1843–1844 жылдар: «жаппай күрес» және сыйақы саясаты
Кенесарының сәтсіздіктері оның қарсыластарын жігерлендіріп, патша үкіметін қолдаған жергілікті феодалдардың бір бөлігі өз жасақтарын казак жазалаушыларымен біріктірді. 1843 жылы Бизанов бастаған 5000 қол (негізінен қазақтар) Кіші жүздің билеуші сұлтандары Арыстан Жантөрин және Баймағанбет Айшуақовпен қосылды. Николай I 1843 жылғы 27 маусымда Кенесарыға қарсы кең көлемді күрес жүргізу үшін жазалау топтарын құруға ресми бұйрық берді. Кенесарының басын әкелген адамға 3000 сом сыйақы тігілді.
1844 жылғы қақтығыс және салдары
1844 жылғы 20-нан 21-не қараған түні сұлтан Жантөриннің қолы Кенесарымен шайқасты. 44 сұлтан мен өзге сарбаздардың қаза болуымен аяқталған бұл қақтығыс Кенесары жауынгерлерінің рухын көтергенімен, патша билігі Қасымов күш алып кетеді деп қауіптеніп, бірнеше жазалау тобын қатар шығарды. Жемчужников, Лебедев, Дуниковский сияқты офицерлер басқарған тұрақты әскерлер көтерілісшілер үшін аса қауіпті күшке айналды.
Жетісу бағыты және «ресми міндеттің» астары
Кенесарының Жетісуға шегінуіне патша үкіметінің біріктірілген жазалау күштері негізгі себептердің бірі болды. Көтерілісшілердің оңтүстікке ойысуы және Жетісу қазақтарының Кенесарыға қосылу мүмкіндігі патша әкімшілігін алаңдатты. Осыған байланысты генерал-майор Вишневский басқарған арнайы экспедиция жіберу ұйғарылды. Экспедицияның ресми міндеті — Жетісу мен Орта жүз шекарасындағы халық пен малды санау; шын мәнінде — Кенесарыны Жетісуға өткізбей, осы өңірдегі руларды оған қарсы қою.
Янушкевич бақылауы және ру билеушілерінің ұстанымы
1833 жылғы Польша көтерілісіне қатысқаны үшін Сібірге айдалған, кейін Сібір қырғыздары облысы мекемесінде қызмет еткен А. Янушкевич «Қазақ даласындағы саяхаттан хаттар» еңбегінде Қарқаралы, Аягөз және Көкпекті өкірүгтерінің аға сұлтандарымен, билермен, болыс-байлармен кездесулерді суреттейді. Кейбір ру басылары Ресей билігін мойындап, Кенесарыға қарсы тұрған. Олардың ішінде Абылайдың ұлдары Сүйік пен Әли сұлтандардың да Кенесарыны «қоғамдық тыныштықты бұзушы» деп атағаны келтіріледі.
Олжа, тұтқын және моральдық соғыс
Көтерілісті әлсіреткен тәсілдердің бірі — қазақ феодалдарын бір-біріне айдап салу және көтерілісшілерден олжаға түскен мал-мүлік пен заттарды «адалдығын дәлелдегендерге» таратып беру. Бұл әдіс 1836–1838 жылдардағы Бөкей (Ішкі) Ордадағы көтерілісті басуда да кең қолданылғаны айтылады.
Көшпенді өмірдің ауыр салмағы
Мал-мүлкімен, үй-ішімен бірге үнемі көшіп-қонып жүру көтерілісшілердің соғыс қимылдарын күрделендірді: жанұя мен шаруашылықтың қауіпсіздігін қатар ойлау тактикалық еркіндікті шектеді. Жазалаушы отрядтардың мақсаттарының бірі де — малды айдап әкету, жақындарын тұтқындау арқылы Қасым әулетінің еңсесін түсіру болды.
Күнімжанның тұтқындалуы
1844 жылы Сібір генерал-губернаторлығынан шыққан әскери топ Жездіге жақын, Ақши маңында көтерілісшілерге күтпеген жерден шабуыл жасап, хан Кененің бәйбішесі Күнімжанды тұтқындап әкеткені айтылады.
Қару мәселесі: «зеңбірек тек патша әскерінде болды» деген түсінік
Кейбір еңбектерде патша әскерінің басымдығы мылтық пен зеңбірек арқылы түсіндірілді. Алайда қозғалысқа қатысты деректер көтерілісшілерде де зеңбірек мүлде болмады деуге келмейтінін көрсетеді. Соған қарамастан, бөлшектеніп қимылдаған жазалаушы күштер көбіне көштің өзегін — малды нысанаға алып, тіршілік негізін күйрету арқылы қарсыласын әлсіретуге ұмтылды.
Сый үлестіру және отарлау инфрақұрылымын қолдау
Деректер көтерілісшілерден тартып алынған заттардың бір бөлігі Ресейге берілгендігін «дәлелдеген» адамдарға үлестірілгенін көрсетеді. Мысалы, өкірүгтерден бөлінген қырғыз болыстарынан алынған мүлік тізімінде 263 түрлі зат аталады (бұл — тек Ақмола өкірүгі бойынша ғана дерек). 1839 жылы қолға түскен бұйымдардың бір бөлігі Атығай Құбатовқа, Байдәулет Сағындықовқа, Шоныбай Мүсіреповке, Қалдығұл Маңғытовқа, Байымбет Тұрымтаевқа, Биат Араповқа, Асықбай Түленовке және басқа адамдарға таратылғаны көрсетіледі. Тізімді Ақмола өкірүгінің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендиннің көмекшісі Сердюков бекіткен.
Әскерилерді де марапаттау
Тек Кенесарыға қарсы күрескен қазақ топтары ғана емес, бекініс тұрғызу және өңірді отарлауды жеңілдетуге қатысқан казактар мен солдаттар да назардан тыс қалмады. 1842 жылғы 11 ақпандағы бұйрықтардың бірінде Батыс-Сібір генерал-губернаторлығы бойынша шашырай орналасқан Сібір әскерінің қызметкерлерін Ақмола және Жарғалан-Ағаш аймағында бекініс салуға белсенді қатысқаны үшін марапаттауды Николай I патшаның құптағаны атап өтіледі.