Амазонка ойпаты туралы қазақша реферат
Амазонка ойпаты (Амазония): географиялық орны мен геологиялық құрылысы
Амазонка ойпаты (Амазония) Оңтүстік Америка платформасының ең ірі иілімінде орналасқан. Негізін палеозой мен үштік дәуірдің шөгінділері құрайды, ал беткі қабатын неоген кезеңінің көлдік-өзендік жыныстары жауып жатыр.
Аумағы
5 млн км²-ден астам
Жер шарындағы ең ірі ойпаттардың бірі ретінде ерекшеленеді.
Құрылысы
Төменгі бөлігінде ежелгі шөгінділер, жоғарғы қабатында неогеннің көлдік-өзендік жыныстары кең таралған.
Батыс бөлігі: кең жазық және әлсіз тілімдену
Ойпаттың батыс бөлігі өте кең әрі тегіс. Мұнда өзен аңғарлары салыстырмалы түрде аз тілімденген, жер бедері бірқалыпты келеді.
Орта және шығыс бөлігі: биіктік айырмасы мен көрші массивтермен жалғасу
Амазонканың орта ағысында ойпаттың биіктігі шамамен 25–30 м. Шығысында (Шығыс Амазония) ойпат Гвиана және Бразилия массивтерімен біртіндеп жалғасады.
Шығыс Амазонияның беткі қабаты
- Ежелгі латериттік қабат кең таралған.
- Төрттік дәуір жыныстары және қалқандардың шеткі бөліктерінде жер бетіне шыққан жыныстар кездеседі.
- Биіктігі 150–200 м болатын тегіс үстірттер — табулейрош — өзен аңғарларымен тілімденген.
Бұл белгілер көрші массивтердегі кейінгі көтерілімдермен және Амазонка өзен жүйесінің төмен түсу үрдістерімен байланысты.
Ішкі жазықтар: Анды, Бразилия қыраты және Патагония арасындағы ойпаң
Анды таулары, Бразилия таулы қыраты және Патагония арасындағы ойпаңды Ішкі жазықтар алып жатыр. Жазық негізінен девоннан төрттік дәуірге дейін қалыптасқан континенттік жыныстардың қалың қабатынан тұрады және тегіс, аз тілімденген жер бедерімен сипатталады.
Қиыр солтүстік пен оңтүстіктегі қалдықты массивтер
Орталық қырат (солтүстік)
Бразилия массивінің кристалды фундаментіндегі көтерілімдер әсерінен қалыптасқан. Биіктігі 1400 м-ге дейін жетеді.
Буэнос-Айрес Сьеррасы (оңтүстік)
Гондванидтер мен Пампа сьерраларына тән жақпарлы жыныстардан тұрады. Биіктігі 1200 м-ге дейін жетеді.
Ла-Плата ойпаты: Парагвай мен Парана алабының батпақты белдеуі
Парагвай мен төменгі Парана өзендері ағатын ойыстың белдеуі бойымен батпақты Ла-Плата ойпаты созылып жатыр. Сондықтан оны кейде Парагвай жазығы немесе Парана жазығы деп те атайды.
Солтүстіктен оңтүстікке дейінгі жалғасуы
- 1 Солтүстікте жоғарғы Парагвайдың өте терең тектоникалық ойпаты — Пантанал — арқылы басталады.
- 2 Одан әрі Гран-Чако және өзенаралық Междуречье (Парана–Уругвай) жазықтарының шығысына жалғасады.
- 3 Оңтүстікте Пампа жазығымен аяқталады.
Гран-Чако: Анды алды аймағындағы шөгінді пішіндер
Гран-Чаконың Анды тауы алды бөлігінің батысына қарай биіктігі 700–800 м-ге дейін жететін ысырынды конустар тән. Бұл жерде батпақты ойпаттар да жиі кездеседі.
Кордильер алды және Пампа сьерралары: платформалық массивтер мен көтерілімдер
Ішкі жазықтарға оңтүстік-батыстан Кордильер алды мен Пампа сьерралары облысы шектеседі. Мұнда биіктігі 2–6 мың м-ге дейін жететін жалпақ шыңды, тік жарлы жақпарлы массивтер ойпаңдармен алмасып отырады.
Бұл массивтер — ежелгі шеткі платформалық құрылымдар. Олар Андының геосинклинальды аймағындағы тектоникалық қозғалыстарға байланысты көтерілген. Батыста бұл құрылымдар Анды тауларымен жапсарласып кетеді.