Шәкәрімнің өзге елдер әдебиетінің үлгілі шығармаларын қазақшаға аударуы
Шәкәрімнің Абай дәстүрін жалғастыруы
Абайдың әдеби мектебінен тәлім алған Шәкәрім Құдайбердіұлы ұстазының қазақ халқын әлемдік мәдениет үлгілерімен таныстыру бағытындағы қызметін жемісті жалғастырды. Шәкәрімнің бұл тұрғыдағы еңбегін үш салаға бөліп қарастыруға болады.
Бірінші сала
Әлем әдебиетінің озық ойлы өкілдерін өз өлеңдерінде тұрақты түрде насихаттап, оқырман талғамын биіктетуі.
Екінші сала
Н. Толстой секілді заңғар қаламгерлермен тікелей хат алысып, шығармашылық байланыс орнатуы.
Үшінші сала
Өзге елдер әдебиетінің таңдаулы туындыларын қазақ тіліне аударып, ұлттық рухани кеңістікті байытуы.
Әлем әдебиетімен рухани байланыс және аударма мұрасы
Шәкәрім Шығыстың Қожа Хафиз, Физули, Науаи секілді жарық жұлдыздарын, сондай-ақ А. С. Пушкин мен Л. Н. Толстойды айрықша қастерледі. Ол әйгілі «Ләйлі–Мәжнүн» дастанының Физули жырлаған нұсқасын қазақша сөйлетті.
Қазақшаға аударған шығармалары
- Хафиздің бірқатар өлеңдері
- А. С. Пушкиннің «Дубровский» және «Боран» шығармалары
- Л. Н. Толстойдың алты әңгімесі
- Гарриет Бичер Стоудың «Том ағайдың балағаны» романы
Лирикалық қаһарман табиғаты: жүрек, тіл, сөз
Құдайбердіұлының лирикалық қаһарманы Абай кейіпкерлеріне ұқсас: оның жан әлемінен қуаныш пен күйініш, үміт пен күдік қатар өтеді. Кей сәттерде мұңға да беріледі. Бірақ бұл құрғақ пессимизм емес — ішкі серпілісі бар, ойға жетелейтін мұң.
Абай поэзиясындағыдай, Шәкәрімде де «жүрек», «тіл», «сөз» ұғымдары жиі ұшырасады. Лирикалық кейіпкердің көңіл-күйін, ахуалын айқындау үшін ақын образды тіркестерді мол қолданады.
Образды ұғымдар
Ізденіс пен арпалыс
Көп жағдайда лирикалық қаһарман «таза жүрек» іздеу жолында ет жүрегін қолына алып, сұм жүректермен айқасады. Заман деңгейінен аса алмай, пұшайман болған көздері дертті жүрекке айналғандай күй кешеді.
Адамгершілік мұраты және Абайды жолбасшы тұту
Шәкәрім шығармашылық жолының өн бойында адамгершілік мәселесін, ардың тазалығын, имандылықты бірінші орынға қояды. Оның:
«Арың сатпа, терің сат, адалды ізде», — деген өсиеті ақынның моральдық бағдарын айқын көрсетеді.
Бұл мәселелерге ол өз елінің перзенті тұрғысынан қарап, ойға батып, толғанып отырады; қажет тұста Абайға жүгінеді. Алғашқы шығармаларының бірі — «Жастарға» өлеңінде — ақын Абайды өзіне де, өзгеге де бағыт сілтеуші жолбасшы ретінде ұсынады. Бұл туындыдан жас ақынның сезімталдығы мен көрегендігі танылады.
Сол кезеңде жасы отыздан енді асқан Абайдың кемеңгерлігін, даналығын, парасатын бағалай білу — Шәкәрімнің де осы қасиеттерге ие екенін аңғартады.
«Жастық туралы»: өрнек, ырғақ, мазмұн
Шәкәрімнің 21 жасында жазылған «Жастық туралы» өлеңінде Абайға тән өлең өрнегі мен сезім суреттері мол. Ұйқасы мен өлшемі де өзгеше болып, Абайдың «Сегіз аяғымен» тамырлас келеді.
Өлеңде қыз сұлулығы ғана емес, жастықтың алаулаған жүрек бұлқынысы, ыстық сөздің қуаты, ар-инабат мәселелері әсерлі түрде зерделенеді.