Құқықтық мемлкеттің пайда болуы және дамуы туралы идеялар туралы қазақша реферат
Құқықтық мемлекеттің пайда болуы және дамуы туралы идеялар
Мемлекеттің өз қызметін заңға сүйеніп жүзеге асыратын ұйым ретіндегі түсінік адамзат өркениетінің ерте кезеңдерінде-ақ қалыптаса бастады. Қоғам өмірін әділ ұйымдастырудың тиімді үлгілерін іздеу құқықтық мемлекет идеяларымен тығыз байланысты болды.
Негізгі ой
Құқықтық мемлекет — биліктің заңмен шектелуі, қоғамда әділдік пен заң үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталған саяси-құқықтық қағидаттар жүйесі.
Ежелгі ойшылдар және құқық пен билік байланысы
Ертедегі ойшылдар — Сократ, Демокрит, Платон, Аристотель, Полибий, Цицерон — құқық пен мемлекеттік биліктің өзара қатынасын түсіндіруге ұмтылды. Олардың мақсаты — өз дәуіріндегі қоғамдық қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз ететін, әділ басқару өлшемдерін пайымдау болды.
Әділдік өлшемі
Биліктің әрекеті әділдік талаптарына сәйкес келуі тиіс деген идея ерте кезеңде-ақ орнықты.
Заңның айқындаушы рөлі
Полистік өмірде заң мемлекет пен азамат арасындағы қатынастарды айқындайтын негізгі тетік ретінде қарастырылды.
Басқару нысандарын бағалау
Дұрыс және бұрыс басқару түрлерін ажырату критерийлерінің бірі ретінде заңға сүйену алынды.
«Евномия» және заңдылық идеясының мифологиялық бастаулары
Ежелгі грек мифтерінде полистік өмірдің әділ құрылымы идеясы айқын көрінеді. Гомер өз поэмаларында әділдікті зорлыққа қарсы қояды. Гесиод «Евномияны» — игі заңды — дәріптейді. Аңыз бойынша Евномия Дикенің (әділдіктің) қарындасы, Зевс пен Фемиданың қызы ретінде заңдылық пен қоғамдық тәртіптің ішкі байланысын бейнелейді.
Құқық пен зорлықтың қарама-қарсылығы
Гесиод темір дәуірді сынай отырып, күштің үстемдігі артқан кезде құқықтың әлсірейтінін көрсетеді: «Шындықты жұдырық алмастырады… Күш қайда болса, құқық та сонда болады».
Жеті дана және заң үстемдігі
Ежелгі Грецияның «жеті данасы» полистегі тәртіп пен тұрақтылықтың негізі ретінде заңға бағынуды ерекше атап өтті. Олардың кейбірі басқарушы немесе заң шығарушы ретінде өз идеяларын тәжірибеде іске асыруға күш салды.
- Биант заңнан қорқу қатыгез билеушіден қорыққандай деңгейге жетсе, мұндай құрылымды ең жақсы деп санады.
- Хилон «Заңға бағын» деп үндеді және шешендер мен демагогтарға емес, заңды сақтауға сүйенген полисті жоғары бағалады.
- Солон заң арқылы ымыраны бекіту және азаматтық келісімге қол жеткізу идеясын тәжірибеде іске асырған реформатор ретінде танылды.
Солон тәжірибесінің мәні
Аристотельдің бағалауынша, Солон реформаларынан кейін Афиныда демократияның бастауы қаланды. Солонның заңдары байлар мен қарапайым халықтың құқықтық мүдделерін ымыра арқылы үйлестіруге бағытталды. Бұл тәсіл кейінгі дәуірлердегі конституционализм үшін үлгілік маңызға ие болды.
Полибий және билікті бөлуге жақын идеялар
Римдегі мемлекеттік құрылымды талдаған Полибий биліктің әр тармағының бір-бірін тежеуі мен өзара қолдау тетіктерін сипаттады. Оның пайымдауынша, бір билік өз өкілетін асыра пайдаланса, өзге биліктердің қарсылығы туып, нәтижесінде мемлекеттік жүйенің тұрақтылығы сақталады.
Ортақ қағида
Аралас басқару тұжырымдамасы мен кейінгі билікті бөлу теориясы тарихи тұрғыдан әртүрлі болғанымен, екеуіне ортақ мақсат бар: мемлекеттік билікті бір орталыққа шоғырландырмай, оның құрамдас бөліктері арасында әділ бөлу және өзара тежеу арқылы заңсыздықтың алдын алу.
Цицерон және табиғи құқыққа негізделген мемлекет түсінігі
Рим авторлары мемлекетке құқықтық көзқарасты едәуір тереңдетті. Бұл бағытта Цицеронның табиғи құқық ілімі ерекше орын алады: ол мемлекетті адамдардың құқықтық келісімі мен жалпы құқықтық тәртіп ретінде түсіндірді.
Әділ заңның өлшемі
Мемлекет заңдары табиғи құқық талаптарына сай келуі керек; тек сонда ғана олар әділ болады.
Заңның бәріне ортақ үстемдігі
Цицерон мемлекеттік өмірдің өзегін былай түйіндейді: «Бәрі де заң күшінің ықпалында болуы керек».
Әділетсіз заң туралы пайым
Цицерон әділетсіз заңдарды «заң» атауынан гөрі, көпшілік келісімімен қабылданған жалаң шешімдерге тең деп есептеді. Бұл тұжырым құқықтық мемлекет үшін маңызды талапты бекітеді: заңның формасы ғана емес, мазмұны да әділ болуы тиіс.
Қазіргі құқықтық мемлекет тұжырымдамасының қалыптасуы
Құқықтық мемлекет қазіргі мағынасында ұзақ тарихи дамудың нәтижесінде қалыптасты. «Құқықтық мемлекет» термині XIX ғасырдың басында неміс заң әдебиетінде (К. Т. Велькер, Р. фон Моль және басқа авторлардың еңбектерінде) орнығып, кейін кең тарады.
Теориялық тұрғыдан дамыған тұжырымдамалар феодализмнен капитализмге өту кезеңінде, жаңа әлеуметтік-саяси құрылым қалыптасқан жағдайда жетілді. Бұл үдеріс буржуазиялық саяси-құқықтық ойдың прогрессивтік бағыттарының күшеюімен, зайырлы және антитеологиялық құқықтық дүниетанымның қалыптасуымен, абсолютизм мен полиция режимдерін сынаумен, гуманизм идеялары мен адам құқықтарын бекітумен сабақтасты.
Тірек қағидаттар
- заң үстемдігі және құқықтың жалпыға міндеттілігі;
- биліктің бөлінуі және өзара тежемелік;
- конституционализм және құқықтық шектеулер;
- адамның айырылмас құқықтары, бостандық пен теңдік принциптері.
Дж. Локк, Ш. Л. Монтескье, Д. Адамс, Д. Мэдисон, Т. Джефферсон, И. Кант, Г. Гегель және басқа ойшылдардың еңбектерінде қалыптасқан тұжырымдамалар жаңашыл болғанымен, олар алдыңғы теория мен практиканың жетістіктеріне, тарихи сыналған жалпыадамзаттық құндылықтар мен гуманистік дәстүрлерге сүйенді.
Кеңестік кезең және кейінгі қайта бағалау
Кеңес дәуіріндегі құқықтық ғылым тоталитаризм кезеңінде құқықтық мемлекет идеясын қабылдамады: оны «буржуазиялық» және мемлекеттің таптық тұжырымдамасына қарсы теория ретінде бағалады. Құқықтық мемлекеттің көп ғасырлық тәжірибесін, теориясы мен практикасын өктем түрде жоққа шығару қоғам өмірінде әлеуметтік-экономикалық, мәдени және рухани қайшылықтарды күшейтті.
Кейінгі жылдары реформалық үдерістердің тек біздің елімізде ғана емес, бұрынғы Одақ құрамындағы мемлекеттерде де жүруі мемлекет пен құқыққа қатысты ғылыми көзқарастардың жаңаруына ықпал етті. Мемлекеттің қоғамның саяси жүйесіндегі рөлін бағалау өзгеріп, қазіргі өркениетті елдердегі құқықтық мемлекеттіліктің қалыптасуы мен қызмет ету тәжірибесін пайдалану мүмкіндігі артты.
Қорытынды бағыт
Қазіргі ғылыми ұстанымдар мен тарихи тәжірибеге сүйене отырып, отандық құқықтану, философия, экономика және саяси ойдың негізінде шынайы құқықтық мемлекеттің болашақ үлгісін айқындау міндеті алға шықты.