Отбасының негізгі функциялары
Отбасы және неке: ұғымы, қоғамдық маңызы
Отбасы әр адамның өмірінде, сондай-ақ қоғам мен мемлекетте айрықша маңызды орын алады. Себебі отбасы адам үшін махаббат пен қолдаудың сарқылмас бұлағы, ал мықты әрі берік отбасы кез келген қоғамның тұрақтылығы мен дамуына негіз болады.
Отбасы — қоғамның маңызды әлеуметтік институты. Ол адамды тек жеке тұлға ретінде емес, ұрпақ жалғастыратын, әлеуметтік тәжірибені меңгеретін және қоғамның толыққанды мүшесі ретінде қалыптасатын орта ретінде қарастырады. Отбасы институты адамзат қоғамымен бірге пайда болып, уақыт өте келе тарихи өзгерістерге ұшырап отырды.
Отбасылық қатынастардың дербестігі болғанымен, олар қоғамдағы құқықтық нормалармен, дінмен, қоғамдық пікірмен, психологиялық және әсіресе экономикалық факторлармен тығыз байланыста дамиды. Сондықтан қоғам некелік-отбасылық қатынастардың нығаюына мүдделі болып, оны қолдауға ұмтылады.
Отбасының анықтамасы және құрылымы
Отбасы — мүшелері некемен немесе қандас туыстықпен, тұрмыстық ортақтықпен және өзара адамгершілік жауапкершілікпен байланысқан кіші әлеуметтік топ. Ол қоғамның бастапқы ұясы және әлеуметтік құрылымның негізі ретінде қызмет етеді.
Ер мен әйел — отбасының екі іргетасы. Бұл іргетас некемен қаланып, отбасының негізгі кеңістігінде ұрпақ жалғасады, балалар әлеуметтенеді, сондай-ақ қартайған немесе еңбекке жарамсыз мүшелерге қамқорлық жасалады.
Отбасы некеге қарағанда күрделірек жүйе: ол тек ерлі-зайыптыларды ғана емес, балаларды және басқа туыстарды да біріктіреді. Социологтардың пікірінше, отбасы адамның физиологиялық және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыратын негізгі орта болып табылады.
Неке ұғымы және оның қағидалары
Неке — қоғаммен санкцияланған, жыныстық қатынастардың әлеуметтік және тұлғалық тұрғыдан қалыпты деп танылған формасы. Неке отбасының негізін қалайды, алайда өмірде толық емес немесе заңды түрде рәсімделмеген отбасылар да кездеседі.
Неке ерікті әрі тең болуы керек: күштеп немесе тәуелділіктің ықпалымен некелестіруге жол берілмейді. Жұбайлық қатынастың адамгершілік және эстетикалық өлшемі маңызды, ал отбасылық бақыттың өзегі материалдық есеппен ғана өлшенбеуі тиіс.
Отбасының қоғамдық құндылығы тек меншік пен мұрагерлік мүддесіне байланып қалмай, ең алдымен жеке адамдардың рухани қалыптасуы мен дамуына қызмет етуі қажет.
Махаббат — отбасы тұрақтылығының тірегі
Тұрақты отбасының негізінде сүйіспеншілік пен өзара құрмет жатады. Абайдың «Махаббатсыз — дүние бос» деген ойы махаббаттың өмір мәнін ашатынын көрсетеді: ол өздігінен пайда болмайды, терең мазмұн мен жауапкершілікті талап етеді.
Бальзактың пікірінше, ерлі-зайыптылар отбасын құрмас бұрын бір-бірінің мінез-құлқы мен әдеттерін танып-білуі қажет, өйткені үйлесім мен түсіністік — отбасы бақытының маңызды шарты.
Отбасының тарихи өзгерісі: полигамиядан моногамияға
Отбасы — тарихи өзгеріп отыратын әлеуметтік құбылыс. Оның формасы өндірістік қатынастарға тікелей тәуелді болған. Мысалы, некелік қатынастардың алғашқы тарихи формаларының бірі полигамия болса, өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншіктің қалыптасуына қарай моногамиялық отбасы кеңінен орнықты.
Қандай кезеңде болмасын отбасы қоғамдағы түбегейлі мәселелерді шешуге ықпал етеді: депопуляцияның алдын алу, балалардың әлеуметтенуі, мәдениет пен экономиканың дамуы, отбасылық кәсіпкерліктің қалыптасуы сияқты бағыттарда оның әсері айрықша.
Отбасы типтері: дәстүрлі, дәстүрлі емес, эгалитарлы
Отбасылық міндеттер мен көшбасшылық үлгісіне қарай отбасы үш негізгі типке бөлінеді: дәстүрлі (патриархалды), дәстүрлі емес және эгалитарлы.
Дәстүрлі (патриархалды) отбасы
- Бір шаңырақ астында кемінде үш ұрпақ бірге тұруы мүмкін.
- Әйелдің күйеуіне экономикалық тәуелділігі басым.
- Ер адамның «отбасы басшысы» рөлі айқын көрінеді.
Дәстүрлі емес отбасы
- Ер мен әйел қоғамдық еңбекке бірдей қатысады.
- Үй шаруашылығының негізгі бөлігі көбіне әйелге жүктеледі.
Эгалитарлы (тең құқықты) отбасы
- Үй шаруасы мүмкіндігінше тең бөлінеді.
- Маңызды шешімдер барлық мүшенің келісімімен қабылданады.
- Қатынастар эмоциялық жақындыққа негізделеді.
Кейбір зерттеушілер эгалитарлы үлгіде «басшының» болмауы дау-дамай тәуекелін арттыруы мүмкін екенін атап өтеді.
Отбасының негізгі функциялары
Репродуктивтік функция
Репродуктивтік функция — балаларды дүниеге әкелу. Бұл функция толыққанды түрде көбіне отбасылық ортада жүзеге асады. Демографиялық тұрақтылық үшін қоғамда ұрпақ алмастыру деңгейін ұстап тұру маңызды, алайда бала санына ықпал ететін әлеуметтік жағдайлар тарихи кезеңдерге қарай өзгеріп отырады.
Экономикалық-шаруашылық функция
Бұл функция үй шаруашылығын жүргізуді, отбасы бюджетін жоспарлауды, үй еңбегін бөлуді қамтиды. Қазіргі жағдайда әйелдер де, ерлер де еңбек нарығына белсенді қатысқандықтан, тұрмыстық міндеттерді әділ бөлісу отбасы тұрақтылығы үшін өзекті талапқа айналды.
Тәрбиелік функция
Тәрбиелік функция — баланың тұлға ретінде қалыптасуына негіз болатын құндылықтар мен мінез-құлық нормаларын беру. Отбасы баланы әлеуметтендірудің ең алғашқы және ең ықпалды ортасы болып саналады.
Рекреациялық функция
Рекреациялық функция — отбасы мүшелеріне психологиялық жайлылық пен қауіпсіздік сезімін қалыптастыру, бірге демалысты ұйымдастыру. Бұл өзара қолдауды күшейтіп, отбасылық байланыстарды нығайтады.
Демография және әлеуметтік саясат: отбасыға ықпал ететін факторлар
Қоғам отбасының өмірге жаңа адам әкелу қызметіне әртүрлі әлеуметтік саясат арқылы ықпал ете алады. Мәселен, ХХ ғасырда кейбір елдерде бала тууға шектеу қою тәжірибесі болды, ал басқа жағдайларда — керісінше, бала тууға ынталандыру механизмдері енгізілді.
Демографиялық өзгерістер еңбек ресурстарының көлеміне, экономиканың дамуына және әлеуметтік инфрақұрылымға тікелей әсер етеді. Сондықтан бала туу көрсеткіштері төмендеген кезеңдерде отбасыларды қолдау, көп балалы және жас отбасылардың материалдық жағдайын жақсарту, балабақша сияқты әлеуметтік институттарды сақтау мен дамыту маңызды мәселеге айналады.
Отбасының өмір сүру жағдайлары
- әлеуметтік және таптық ерекшеліктер;
- ұлттық сипат пен өмір сүру ортасы;
- материалдық жағдай және білім деңгейі;
- әдет-ғұрыптар мен отбасы ішіндегі жауапкершілік мәдениеті.
Қорытынды ой
Отбасы — адам өмірінің тірегі әрі қоғам дамуының негізі. Оның беріктігі жұбайлардың өзара жауапкершілігіне, теңдігіне, сыйластығына және ортақ еңбекке дайындығына байланысты. Неке мен отбасы институтын нығайту — тек жеке адамның бақыты үшін емес, қоғамның тұрақтылығы мен болашағы үшін де маңызды.
Қазақтың «Үйлену — оңай, үй болу — қиын» деген сөзі отбасы құрудың жауапкершілігін, ал оны сақтаудың еңбегін дәл сипаттайды.