Шығыс Азиядағы өзен
Амур өзені: Шығыс Азияның ірі су артериясы
Амур өзені (моңғолша Хара-Мурен — «қара өзен», қытайша Хэйлунцзян — «қара айдаһар») — Шығыс Азиядағы ең ірі өзендердің бірі. Ол Шилка мен Аргун өзендерінің қосылуынан басталып, Охота теңізіне құяды.
Алабы және географиялық орны
Амур алабы ТМД аумағында (Чита өңірі, Амур облысы, Хабаровск өлкесі) және Қытай территориясында орналасқан. Алабының басым бөлігі Қытай жерінде жатыр.
Аңғарының сипаты және өзеннің бөліктері
Аңғарының табиғи ерекшеліктеріне қарай Амур өзені үш бөлікке бөлінеді:
Бұл бөлікте аңғар беткейлері биік, жартас көп, арнасы тар (шамамен 200–500 м). Өзеннің сол жағында Нюкжа, оң жағында Үлкен Хинган жоталары созылып жатыр.
Орта ағысында Амур Зея–Бурея жазығына шығады. Зея саласы құйғаннан кейін өзен суы шамамен екі есе молайып, арнасы 2 км-ге дейін кеңейеді. Көп жерінде кең аңғармен баяу ағып, жағалары жайпақ әрі батпақты келеді, арнасында аралдар жиі кездеседі.
Кіші Хинган жотасын кесіп өтетін тұста өзен тар каньон тәрізді аңғар жасап, ағысы күшейеді.
Ірі Уссури саласы қосылғаннан кейін Амур суы тағы да молаяды. Төменгі Амур ойпатында өзен аңғары қайтадан кеңейіп, жайылмада өзен тарамдарымен байланысқан көптеген көлдер орналасады.
- Болонь
- Удыль
- Орель
- Үлкен Кизи
Бұл өңірде өзенге сол жағынан негізінен бір ғана ірі сала — Амгунь құяды.
Су шығыны және гидрографиялық жүйе
Амур сағасында жылдық орташа су шығыны шамамен 11 000 м³/с. Судың мол болуы су жиналатын алқаптың ауқымына және жауын-шашынның көп түсуіне байланысты.
Қоректенуі, тасқын режимі және мұз қатуы
Амур және оның салалары негізінен жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге жатады. Жылдық ағынның үлесі:
- Жаңбыр суы
- 75–80%
- Еріген қар суы
- 15–20%
- Жерасты суы
- 5–8%
Жазда муссондық жаңбырға байланысты өзен қатты тасиды. Қыста қар жамылғысы жұқа болғандықтан, көктемгі су деңгейінің көтерілуі салыстырмалы түрде аз болады. Амур әдетте қарашадан сәуірге дейін қатып жатады. Өзеннің ендік бағытта ағуына байланысты мұз бір мезгілде қатып, бір мезгілде сөгіледі.
Шаруашылық маңызы: кеме қатынасы және ресурстар
Амур — бойымен кеме қатынасына қолайлы, Қиыр Шығыстағы маңызды су магистралі. Ірі салалары арқылы ағаш ағызу кең таралған.
Балық қоры
Амур өзені балыққа өте бай: мұнда 99 түр кездеседі, соның 15-і — тек Амурға тән эндемиктер. Лосось тұқымдас кета мен горбуша кәсіптік тұрғыдан ерекше маңызды. Төменгі Амур Қиыр Шығыстың негізгі балық аулау аудандарының қатарына жатады.
Негізгі өзен порттары
- Покровка
- Благовещенск
- Хабаровск
- Амурдағы Комсомольск
- Николаевск