Қаржылық есеп берудің элементтерін бағалау
ҚР бухгалтерлік есеп стандарттарындағы негізгі қағидаттар
Қазақстан Республикасындағы бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес қаржылық есеп беруді дайындау мен ұсынуда бірқатар іргелі қағидаттар басшылыққа алынады. Бұл қағидаттар есептің мазмұнын, кезеңдер бойынша дұрыс бөлінуін және пайдаланушыларға ұсынылатын ақпараттың сапасын айқындайды.
Есептеулер қағидаты (есептеу әдісі)
Табыс алынған сәтінде, ал шығындар жұмсалған (пайда болған) сәтінде танылады. Яғни операциялар мен оқиғалар ақша қаражаты нақты түскенде немесе төленгенде ғана емес, олардың экономикалық мәні туындаған кезеңде бухгалтерлік есепте көрсетіліп, сол кезеңнің қаржылық есебіне енгізіледі.
Осы қағидатпен дайындалған қаржылық есеп беру өткен операциялар мен оқиғалар туралы ақпарат береді және бұл ақпарат пайдаланушылар үшін экономикалық шешім қабылдауда ерекше маңызды.
Үздіксіз қызмет қағидаты
Субъект өз қызметін белгісіз уақыт бойы жалғастырады және жақын болашақта таратылуға ниеті де, қажеттілігі де жоқ деп болжанады. Сондай-ақ субъект қызмет ауқымын елеулі түрде қысқартпайды деген ұйғарым қолданылады.
Қаржылық есеп берудің элементтері
Элементтер — қаржылық есеп беруге енгізілуі тиіс баптардың ірі топтары. Қаржылық есеп берудің тұжырымдамасы жеті элементті белгілейді:
Активтер
Субъект бақылайтын ресурстар
Міндеттемелер
Өткен оқиғадан туындаған борыш
Капитал
Активтерден міндеттемелерді шегергендегі қалдық
Кірістер
Экономикалық пайданың өсуі
Шығыстар
Экономикалық пайданың азаюы
Пайда
Табыс пен шығын айырмасы
Зиян
Экономикалық пайданың азаюын сипаттайтын нәтиже
Қаржылық есеп беру мәмілелер мен өзге оқиғалардың нәтижесін экономикалық мазмұнына сәйкес сыныптап көрсетеді. Элементтер — пайдаланушыларға пайдалы ақпарат беретін, бөлінбес сипаттамалары бар құрылымдық негіз.
Актив: мәні және сипаттамалары
Актив — құндық бағасы бар, субъектінің құқықтары мен жеке мүліктік және мүліктік емес игіліктері. Активтер болашақта жүзеге асатын экономикалық олжа ретінде танылады және, әдетте, өткен мәміленің немесе оқиғаның нәтижесі болады.
Маңызды ескерту
Өткен мәміленің болуы активтің автоматты түрде пайда болуын білдірмейді: актив ретінде тану үшін оны пайдалану арқылы болашақ экономикалық олжа алу ықтималдығы және сенімді өлшеу мүмкіндігі қажет.
Активтер өнім (жұмыс, қызмет) өндіруде, өндірісті басқаруда және өзге мақсаттарда қолданылады. Болашақ экономикалық олжа ретінде активтер өндірісте пайдаланылуы, сатылуы, басқа активтерге айырбасталуы, міндеттемелерді өтеуге бағытталуы немесе меншік иелері арасында бөлінуі мүмкін.
Активтердің материалдық нысаны болуы мүмкін (ғимараттар, қондырғылар, машиналар және т.б.) немесе материалдық емес болуы мүмкін (лицензиялар, ноу-хау, гудвилл және т.б.). Сондай-ақ активтер дебиторлық берешек түрінде де көрініс табады.
Субъект активке меншік құқығына ие болуы да, болмауы да мүмкін. Алайда егер субъект активтің сақталуын қамтамасыз етіп, оны пайдаланудан түсетін олжаны бақылай алса, мұндай ресурс актив ретінде қарастырылуы ықтимал.
Жаңа активтерді жасау мен оған жұмсалған шығындардың арасында тікелей байланыс болуы мүмкін, бірақ олар уақыт бойынша әрдайым сәйкес келе бермейді. Бұл жағдайда шығындар болашақ олжаны күту ниетін білдіреді, алайда активтің нақты арналымына толық дайын екенін өздігінен дәлелдемейді.
Міндеттемелер
Міндеттеме — өткен мәміленің немесе оқиғаның нәтижесінде пайда болған борыш. Ол қарыз алушының кредитор пайдасына белгілі бір әрекет жасауға (мысалы, қарызды өтеу, берешекті орындау) міндетті екенін білдіреді. Кредитор өз кезегінде міндеттеменің орындалуын талап етуге құқылы.
- Міндеттемелердің ағымдағы және болашақтағы (өтеу мерзіміне қарай) түрлері болуы мүмкін.
- Активтерді болашақта алуға деген ниет міндеттеменің пайда болуына әкелмейді.
- Міндеттеме актив алынған кезде немесе субъект келісімшартқа қол қойған кезде туындайды.
- Міндеттеме төлеу арқылы өтеледі, басқа актив беру арқылы тоқтатылуы мүмкін, не кредитор бас тартқан жағдайда жабылған болып есептеледі.
Меншік капиталы
Меншік капиталы — субъектінің активтерінен оның міндеттемелерін шегергендегі қалдық үлес. Бухгалтерлік есепте меншік капиталы әдетте мынадай сыныптарға бөлінеді:
Жарғылық капитал
Қосымша төленген капитал
Резервтік капитал
Бөлінбеген пайда
Мұндай жіктеу қаржылық есеп беруді пайдаланушыларға шаруашылық қызметті талдауда қажет. Баланс пассивіндегі меншік капиталының үлесі жоғары болған сайын, субъектінің қаржылық тұрақтылығы, әдетте, соғұрлым жоғары деп бағаланады.
Қаржылық нәтиже, табыс және шығыстар
Қаржылық нәтиже — есепті жылдағы кәсіпорын қызметінің қорытындысы, яғни табыс пен шығыстың айырмасы. Қаржылық нәтижені өлшеудің негізгі элементтері — табыс пен шығыс.
Табыс
Есепті кезеңде активтердің өсуі немесе міндеттемелердің азаюы нәтижесінде экономикалық пайданың артуы. Табыс негізгі және негізгі емес қызмет нәтижесінде қалыптасады.
Негізгі емес қызметтен түсетін табыстарға: өнім, жұмыс, қызмет сатудан; тауар-материалдық қорлардан; жалға беруден; инвестициялық қызметтен түсетін табыстар жатады.
Шығыстар
Есепті кезеңде активтердің азаюы немесе міндеттемелердің көбеюі нәтижесінде экономикалық пайданың кемуі. Ол өнім өндіру, жұмыс орындау, қызмет көрсету барысында туындайтын шығындарды, сондай-ақ негізгі және негізгі емес қызметтен шеккен зияндарды және төтенше жағдайлардан болған шығындарды қамтиды.
Шығыстар көбіне шығыс жасау нысанында немесе активтердің тұтынылуы (пайдаланылуы) ретінде көрініс табады.
Зиян туралы
Зиян экономикалық пайданың азайғанын көрсетеді. Табиғаты бойынша зиян шығыстардан түбегейлі ерекшеленбейді және жеке элемент ретінде бөлінбейді.
Элементтерді тану (мойындау) критерийлері
Қаржылық есеп берудің элементтерін тану — оларды бухгалтерлік балансқа немесе қаржылық-шаруашылық қызмет нәтижелері туралы есепке енгізу процесі. Тану үшін элементтер анықтамаларға сәйкес келіп, мына критерийлерді қанағаттандыруы тиіс:
1) Экономикалық олжаның ықтималдығы
Болашақ экономикалық пайданың түсуі немесе шығып кетуі ықтимал болуы керек.
2) Сенімді өлшеу
Баптың құны жеткілікті дәлдікпен өлшенуі тиіс.
Элементтерді бағалау түрлері
Бағалау арқылы активтер мен міндеттемелердің құны айқындалады; соның негізінде олар танылады және қаржылық есеп беруде көрсетіледі. Негізгі бағалау түрлері төмендегідей:
Бастапқы құн
Активтер тараптардың келісімі бойынша белгіленген сатып алу бағасы бойынша көрсетіледі; міндеттемелер — алынған (келіп түскен) сома бойынша танылады және әдеттегі жағдайда өтелуі үшін төлем жасалатын шаманы білдіреді.
Ағымдағы құн
Активтер есеп берудегі ақшалай сомамен өлшенеді: дәл осы немесе ұқсас актив дәл сол сомаға қайта алынса, сол мөлшер төленер еді. Міндеттемелер — есеп берудегі дисконтталған құн бойынша көрсетіліп, тап осы мөлшерде өтелуі талап етілетін соманы білдіреді.
Сату құны
Активтер ықтимал сатылу құны бойынша көрсетілуі мүмкін. Міндеттемелер — өтелетін (төленетін) сома бойынша танылады, яғни дисконтталған сипатқа ие болуы мүмкін және өтеу талабы қойылатын шаманы білдіреді.
Дисконтталған құн
Активтер келешекте түсетін ақша қаражатының дисконтталған құнын көрсетеді және субъектінің әдеттегі қызметі аясында ағымдағы құн бойынша топтастырылып берілуі мүмкін.
Баланстық құн
Актив пен міндеттеме баланста есеп берілген күндегі құны бойынша көрсетіледі.
Қаржылық есеп беруді жасау кезінде субъект, әдетте, активтер мен міндеттемелерді бағалауда бастапқы құнды негізге алады, алайда қажет болған жағдайда өзге бағалау әдістерін де қолданады.
Қаржылық есеп беруді жасау: балансқа қойылатын талаптар
Қаржылық есеп берудің тәртібі мен мазмұнын, сондай-ақ оған қоса берілетін түсіндірме жазбаны қарастыру барысында негізгі үлгі ретінде бухгалтерлік баланс алынады. Балансты жасаудың алдында есеп регистрлеріндегі барлық синтетикалық шоттар бойынша қалдықтар мен айналымдар аналитикалық есеп деректерімен міндетті түрде салыстырылады.
Салыстырмалылық талабы
Жыл басындағы және жыл соңындағы баланс деректерін салыстыру үшін жыл басындағы бекітілген баптар номенклатурасы жыл аяғындағы бекітілген номенклатурамен бөлімдері, топтамалары және әрбір бабы бойынша сәйкес болуы тиіс.
Бухгалтерлік баланс тиісті стандарттар мен есеп беруді жасау жөніндегі әдістемелік ұсыныстарда айқындалған ақпараттан тұруы керек. Баланс Бас кітапта көрсетілген шот қалдықтары негізінде жасалады және активтер, міндеттемелер, меншік капиталы бөлімдерін қамтиды.
- Активтер мен міндеттемелер ұзақ мерзімді және ағымдағы (қысқа мерзімді) болып жіктеледі.
- Ағымдағы активтер мен ағымдағы міндеттемелерді өзара есепке жатқызуға (зачеттеуге) жол берілмейді.
- Баланс баптарын бұрмалауға, сондай-ақ кейбір баптарды басқа баптардың құрамына негізсіз енгізуге болмайды.
- Жыл соңында түгендеу жүргізу арқылы баланстың барлық баптары белгіленген тәртіппен расталуы тиіс.
Неге бұл маңызды?
Баланста ағымдағы және ұзақ мерзімді активтер мен міндеттемелердің дұрыс анықталуы және мазмұнының ашылуы қаржылық есеп берудің сапасына тікелей әсер етеді. Осы деректер негізінде кәсіпорынның қаржылық жағдайы талданып, тұрақтылық деңгейі бағаланады.