Байқоңырдың жалақысы хақында
Байқоңыр ғарыш айлағының табиғатқа әсері
Тағдырдың тәлкегі ме, әлде басқа ма — қазақтың тұңғыш ғарышкерінің кіндік қаны тамған өңірде аса улы гептил отынын пайдаланатын «Протон» зымыран-тасығыштары ұзақ жылдар бойы ұшырылып келеді. Кей деректерге сүйенсек, бір оқиғада шамамен 43 тоннаға жуық гептил бейберекет төгілген болуы мүмкін.
Алдын ала есептеулер бойынша, мұндай көлем топыраққа сіңсе, Арқа өңіріндегі шамамен 6 мың шаршы км аумақтың құнарлылығы мыңдаған жылға дейін қалпына келмей, шаруашылыққа жарамсыз қалуы ықтимал. Ең өкініштісі — мұндай мәліметтердің қоғамға ашық әрі толық жариялануы сирек.
Оқиға салдары: өрт, шығын және бағалау
Аудандық штаб дерегі
- Өрт шалған аумақ
- 950 гектарға жуық
- Соның ішінде шабындық
- 500 гектар
- Алғашқы жою жұмыстарына қажет
- 3 198 000 теңге
- Жалпы материалдық шығын
- 15 798 000 теңге
Мұндай сандардың кейін әр тараптың мүддесіне қарай «жұмсарып», кей тұстарының мүлде назардан тыс қалуы да мүмкін. Экологиялық апаттардың нақты көлемі мен ұзақмерзімді зардабын бағалауда ашықтық пен тәуелсіз бақылаудың рөлі ерекше.
Ресми мәлімдемелер және гептил мәселесі
Ресми ақпарат алаңында бір-біріне толық сәйкес келмейтін мәлімдемелер де кездеседі. Мәселен, ҚазТАГ хабарында Қазақстан және Ресей тараптары бірлесіп ауа, су және топырақ үлгілерін алып, құлаған зымыран бөлшектерін тексергені айтылады. Шұғыл талдау нәтижесінде гептилдің «байқалмағаны» туралы да пікір келтірілген.
Қарама-қайшы тұжырым
Ресей авиация-ғарыш агенттігі бас директоры Юрий Коптевтің сөзіне қарағанда, гептил тек «Бриз» үдеткіш блогының екінші сатысынан ғана аққан, көлемі 2,5 тонна шамасында болған.
Осылайша, «бәрі бітті» дегендей әсер қалдыратын қысқа қорытынды жасалып, нақты жауапкершілік мәселесі көмескіленіп кетуі ықтимал. Ал қоғам үшін ең маңыздысы — ластанудың нақты масштабы, тәуелсіз сараптама және зардапты жоюдың толық жоспары.
Тыйым, ескерту және келісім-шарт талаптары
Республикалық ресми басылымдардың бірінде келтірілген мәліметке сәйкес, 19 мамырда Қазақстанның экологиялық ведомствосы Ресей тарапы Қазақстан заңдарын және Байқоңырды жалға алу туралы келісім-шарттың негізгі баптарын бұзды деген уәжбен ғарыш аппараттарын ұшыруға байланысты қызметті тоқтата тұру жөнінде шешім қабылдаған. Алайда, мақалада бұл құжат пен одан кейінгі ескертпелердің еленбегені де жазылады.
Саяси деңгейдегі ескерту
Ресей премьер-министрі қызметінде болған Сергей Степашин бір сөзінде: келісім-шарттар мен уағдаластықтарды орындау қажет екенін, «жасырынбақ» пен «алдаусыратудың» тоқтауы керегін қатаң айтқан. Бұл — мәселенің тек экология емес, мемлекетаралық сенім мен жауапкершілік өлшеміне де тірелетінін аңғартатын сигнал.
Ұшырылымдардың жалғасуы және әділетті үлес мәселесі
Араға көп уақыт салмай, ақпарат құралдарында «Протон» зымыранының кезекті ұшырылымдары қайта жоспарланғаны, ал Қазақстанның бұрынғы тыйымына қатысты ұстанымы өзгергені туралы хабарлар тарады. Соның нәтижесінде Байқоңырдағы ұшырылымдар жалғасып, тіпті үшінші елдердің спутниктерін ұшыруға да дайындық жүретіні айтылды (мысалы, Индонезияның «Garuda-1» жобасы туралы жоспарлар).
Негізгі сұрақ
Егер сыртқы жобалардан түсетін кіріс айтарлықтай болса, оның қаншасы Қазақстанға, әсіресе Байқоңыр өңірінде өмір сүріп, экологиялық тәуекелдің ортасында қалған халыққа нақты пайда ретінде қайтады?
Ақпарат көздері жалға алу төлемдері мен жалпы қаржылық міндеттемелер туралы да жиі қозғайды: қомақты сомалардың ішінде бірнеше жыл ішінде салыстырмалы түрде аз бөлігі ғана өтелгені жөнінде деректер айтылады. Бұл жағдайда қоғамда «түскен қаражат қайда жұмсалады?» деген табиғи сұрақ туады.
Қорытынды: экологиялық әділет және жауапкершілік
Байқоңыр аймағында табиғи ресурстарға түсетін салмақ — судың азаюы, ауаның ластануы, топырақтың улануы секілді қауіптер — ұзақ мерзімді әлеуметтік салдарға ұласады. Мұндай жағдайда экологиялық тәуекелге ұшыраған халықтың денсаулығын қорғау, тәуелсіз мониторинг жүргізу және зардапты жоюға жеткілікті қаржы бөлу бірінші кезекке шығуы тиіс.
Әйтпесе, жағдайдың ең ауыр салмағын көтеріп отырған жұрт «ауруды тілеп алып, оны кейін сырттан түскен ақшаға емдеу» сияқты әділетсіз шеңберде қалып қояды. Экологиялық қауіпсіздік пен келісім-шарттық міндеттемелердің орындалуы — тек қағаздағы уәде емес, нақты әрекетпен дәлелденетін жауапкершілік.