Заңнамалық көмек көрстеу
Қарт адамдармен әлеуметтік жұмыс: негізгі модельдер және қазіргі тәсілдер
Әлеуметтік жұмыс теориясы мен тәжірибесінде қарт адамдармен жұмыс жүргізудің бірнеше негізгі модельдері ұсынылады: жеке тұлғаны оның әлеуметтік ортасында зерделеу және жеке адамның қалыптасуы мен дамуына әсер ететін факторларды есепке алу. Қазіргі технологиялар қарт адамның қажеттілігін кешенді түрде бағалауға, қолдауды нақтылауға және тәуелсіз өмір сүру мүмкіндігін сақтауға бағытталады.
БҰҰ қағидаттары және ұлттық саясаттың бағыттары
БҰҰ қағидаттарына сәйкес қарт адамдардың толыққанды өмір сүруін қамтамасыз ету әлеуметтік саясаттың өзегінде тұруы тиіс. Бұл ұстаным мемлекеттерге қарттарды әлеуметтік қолдаудың нақты шараларын іске асыруды ұсынады.
- Буындар арасындағы байланысты нығайту.
- Қайырымдылық көрсететін ұйымдарды қолдау.
- Қарт адамдарды экономикалық күйзелістерден қорғау.
- Мамандандырылған мекемелерде тұратындардың өмір сүру деңгейін көтеру.
- Ел ішінде және шетелде тұратын қарттарды әлеуметтік қызметпен толық қамту.
Әлеуметтік қызмет көрсету: негізгі түрлері
Қарт адамдарға арналған әлеуметтік қызметтер әлеуметтік қорғаудың практикалық құралдары ретінде қолданылады. Ең жиі кездесетін қызмет түрлері төмендегідей:
Ақшалай қолдау
- Зейнетақылар.
- Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар.
- Қосымша, біржолғы төлемдер (қажеттілікке қарай).
Қызметтер мен жеңілдіктер
- Арнаулы мекемелерде (интернат, пансионат) қызмет көрсету.
- Мүгедектігі бар адамдарға арналған жеңілдіктер.
- Жалғыз тұратын қарттарға көмек.
- Әлеуметтік-құқықтық (заңгерлік) кеңес беру.
Әлеуметтік қызмет көрсету орталығының құрылымы
Әлеуметтік қызмет көрсету орталықтары, әдетте, бірнеше бөлімшеден тұрады:
Күндізгі қабылдау бөлімшесі
Тамақтану, медициналық және мәдени қызметтерді ұйымдастырады. Арнайы шеберханаларда немесе қосалқы шаруашылықта шамаға сай еңбекке қатыстыру да қарастырылады.
Уақытша тұру бөлімшесі
Емдік-сауықтыру және реабилитация шаралары, тұрмыстық және мәдени қызмет, тәулік бойы тамақпен қамту жүзеге асады.
Үйде қызмет көрсету бөлімшесі
Үнемі немесе уақытша негізде үйде әлеуметтік-тұрмыстық, медициналық, психологиялық және құқықтық қолдау көрсетеді.
Қарттық кезеңдегі әлеуметтік тәуекелдер және қорғау жүйесі
Қартайған кезде адам бұрынғы әлеуметтік рөлдерінің бір бөлігін жоғалтуы, жақындарынан айырылуы, жалғыздыққа ұшырауы мүмкін. Бұл өз кезегінде әлеуметтік байланыстардың тарылуына, рухани күйзеліс пен бейімделудің қиындауына әкеледі.
Әлеуметтік кепілдіктер нені қамтиды?
Қарт адамдар мен мүгедектерді әлеуметтік қорғаудың маңызды элементі — заңнама арқылы бекітілген әлеуметтік кепілдіктер. Олар қызмет көрсету, жеңілдік, ақшалай төлем немесе заттай қамтамасыз ету түрінде беріледі.
- Периодтық төлемдер: зейнетақы, жәрдемақы.
- Біржолғы қосымша төлемдер (жағдайға байланысты).
- Адрестік қолдау: қиын өмірлік жағдайлардың алдын алу немесе салдарын жеңілдету.
- Стационарлық және стационарлық емес қызметтер (соның ішінде шұғыл көмек).
Егде жастағы адамдардың басым бөлігі мамандандырылған мекемеге барудан гөрі өз үйінде қалуды қалайды. Сондықтан үйде күтім жасау, әлеуметтік қызметкердің барып-қайтуы, қолжетімді орта қалыптастыру сияқты шаралар аурудың асқынуын және мүгедектіктің алдын алуға ықпал етеді.
Үйде әлеуметтік қызмет көрсету: кімдер қабылданады?
Қолданыстағы стандарттарға сәйкес үйде әлеуметтік қызметтің негізгі бағыттары: әлеуметтік-тұрмыстық, әлеуметтік-медициналық, әлеуметтік-психологиялық, әлеуметтік-құқықтық қызметтер.
Қабылдаудың негізгі шарттары
Үйде қызмет көрсетуге, әдетте, асырап-бағуға және қамқорлыққа алуға міндетті жақын туыстары жоқ немесе объективті себептермен тұрақты күтімді ұйымдастыра алмайтын адамдар қабылданады. Мүгедектігі бар адамдар, Ұлы Отан соғысына қатысушылар және оларға теңестірілген азаматтар бірінші кезекте қабылданады.
Әлеуметтік реабилитация: қарт адамды «объектіден» «субъектіге» көшіру
Қарт адамдар мен мүгедектердің өмірлік белсенділігінің шектелуі — ең өткір мәселелердің бірі. Бұл шектеулер өзіне-өзі қызмет көрсету, қозғалу, бағдарлау, қарым-қатынас жасау, мінез-құлқын бақылау және еңбек қызметіне қатысу мүмкіндіктерінің төмендеуі арқылы көрінеді.
Геронтологиялық реабилитация
Геронтологиялық реабилитация — ұзақ мерзімді процесс. Ол әлеуметтік қорғау мен денсаулық сақтау ұйымдарының тығыз әріптестігі арқылы тиімді жүзеге асады. Нәтиже көбіне қарт адамның ниетіне және өмірлік жағдайына тәуелді.
Маңызды қағида
Реабилитацияның өзегі — қарт адамның әлеуметтік жұмыстың пассивті объектісі емес, өз таңдауы бар белсенді субъект болуына жағдай жасау. Қандай жағдай болмасын адамның ішкі құндылығы, тұрақтылығы, беделі мен белсенділігі сақталуы тиіс.
Әлеуметтік реабилитация әлеуметтік-экономикалық, медициналық, құқықтық, кәсіби және басқа да шараларды біріктіреді. Бұл шаралар қарт адамдардың қоғам өміріне толыққанды қатысуына қажетті жағдайларды қалыптастыруға бағытталады.
Қарт адамдардың проблемалары: әлеуметтік және медициналық қырлар
Қарт адамдардың проблемалары шартты түрде әлеуметтік және медициналық болып бөлінеді. Көптеген зерттеулерде жиі кездесетін қиындықтарға жүріп-тұрудың шектелуі, көрудің нашарлауы, өзін-өзі күту мүмкіндігінің төмендеуі, ойлау мен интеллектуалдық қабілеттердің әлсіреуі жатады. Сонымен бірге қарт адамдар қоршаған ортадағы өзгерістерді баяуырақ қабылдайды.
Денсаулыққа қатысты тәуекелдер
Медициналық деректер бойынша қарт адамдар дәрігерге жиірек жүгінеді, стационарлық емді көбірек қабылдайды, жедел жәрдем шақыру үлесі де жоғары болады. Жасы ұлғайған сайын ағзаның төзімділігі төмендеп, бір аурудың үстіне екіншісі қосылуы ықтимал (онкология, қант диабеті, жүрек-қантамыр аурулары және т.б.).
Бос уақыт, мәдени-ағарту жұмыстары және белсенді қартаю
Көптеген қарт адамдар зейнетке шығуға психологиялық тұрғыдан дайын бола бермейді, бос уақытын тиімді ұйымдастыруда қиындық көреді. Тұрмыс деңгейі төмен болған жағдайда уақыттың едәуір бөлігі үй шаруасына жұмсалып, рухани және мәдени қажеттіліктер екінші орынға ығысуы мүмкін.
Демалыс белсенділігіне әсер ететін факторлар
- Денсаулық жағдайы және психологиялық белсенділік деңгейі.
- Әлеуметтік жағдайы: жалғыз тұруы немесе балаларымен бірге тұруы.
- Бұрынғы еңбек тәжірибесі және қоғамдық байланыстарын сақтауы.
- Табысы мен материалдық қамтылуы.
- Білім деңгейі және мәдени капиталы.
- Мінез-құлық ерекшеліктері.
Қазақстандағы инфрақұрылым және адрестік қолдау
Қазақстанда қарт адамдар мен мүгедектер Конституциямен және өзге заңнамалық актілермен бекітілген әлеуметтік-экономикалық және жеке құқықтарға ие. Дегенмен әлеуметтік мәртебенің өзгеруі, еңбек қызметінің тоқтауы және жаңа өмір салтына бейімделу қиындықтары әлеуметтік мәселелерді күшейтеді.
Адрестік қорғау кімдерге басым?
Адрестік әлеуметтік қолдау, ең алдымен, ең көп мұқтаж топтарға бағытталады: жалғыз басты зейнеткерлерге, мүгедектігі бар адамдарға, 80 жастан асқан қарттарға.
Жағдайды жақсартудың негізгі бағыттары
- Зейнетақының өсуі және зейнетақымен қамсыздандыру жүйесін жетілдіру.
- Үйде қызмет көрсетуді кеңейту.
- Қарттарға арналған үйлер санын арттыру және өмір сүру жағдайын жақсарту.
Жедел әлеуметтік көмек: қызметтердің қысқа тізімі
Тамақ және азық-түлік
Ыстық тамаққа немесе азық-түлік жиынына біржолғы көмек.
Киім-кешек
Киім, аяқ киім және бірінші қажеттілік заттарымен қамтамасыз ету.
Материалдық қолдау
Біржолғы материалдық көмек көрсету.
Уақытша баспана
Уақытша тұрғын үймен қамтамасыз етуге жәрдемдесу.
Психологиялық көмек
Жедел психологиялық қолдау, соның ішінде сенім телефоны арқылы.
Құқықтық кеңес
Заңнама бойынша кеңес беру және сүйемелдеу.
Арнайы тәжірибе: «Қайырымдылық пойызы»
Халқы сирек қоныстанған өңірлердегі жалғыз басты қарттарға көмектесудің жаңа формаларының бірі — «Қайырымдылық пойызы». Оның құрамында дәрігерлер мен әлеуметтік қызметкерлер болып, медициналық, әлеуметтік және тұрмыстық кеңес беру сияқты қызметтер көрсетіледі.
Әлеуметтік қызметкердің рөлі және кәсіби талаптар
Қарт адамдармен және мүгедектігі бар азаматтармен жұмыс жасау әлеуметтік қызметкерден білім мен тәжірибені ғана емес, сондай-ақ адамгершілік тұрақтылықты, эмпатияны және кәсіби этиканы талап етеді. Көбіне психологиялық қиындықтар адамның жалпы денсаулық жағдайына да әсер ететіндіктен, әлеуметтік маман мәселені кешенді түрде шешуге ұмтылуы тиіс.