Металл ақшаның алғашқы түрі - құйма металл

Ақшаның материалдық табиғаты: металл және қазыналық билеттер

Ақша өзінің материалдық-заттық құрылымы бойынша металл ақшаларға және қазыналық билеттерге (қағаз және несие ақшалары) бөлінеді. Қоғамдық еңбек бөлінісі тереңдеп, егіншіліктен қолөнер бөлініп шыққан кезеңде тауар өндірісі қалыптасып, айырбас үздіксіз құбылысқа айналды. Сол уақытта ақшаның рөлін салмақты металл бұйымдар атқара бастады.

Металл ақшаның пайда болуымен бірге ақша белгілерінің салмағын өлшеу жүйесі де қалыптасты: алдымен массасы көрсетілген, бірақ белгілі бір пішіні жоқ металл сынықтары қолданылды; кейін әртүрлі массалы металл кесектері айналысқа түсті.

Ақша өлшемдері мен салмақ атауларының байланысы

Жаңа дәуірге дейін, тіпті XVIII ғасырда да кейбір елдерде массасы көрсетілген металл құймалар айналыста болған. Осы себепті бүгінгі күнге дейін көптеген ақша өлшемдерінің атауы салмақ атауларымен сәйкес келеді.

Еуропалық атаулар

Фунт стерлинг, ливр, марка сияқты атаулар бастапқыда салмақтық өлшемдермен байланысты болған. Мәселен, «марка» — «жарты фунт» деген ұғым.

Көне Русь мысалы

Орыс жеріндегі бұрынғы фунт (қадақ) шамамен 409,5 грамға тең болған. Киев Русіндегі ақша өлшемі гривна — «күмістің фунты» мағынасын білдірсе, оның тең жартысы рубль деп аталған.

Металл ақшаның эволюциясы: құймадан монетаға дейін

Металл ақшаның ең алғашқы түрі — құйма металл. Оның пішіні әртүрлі болды: шыбық, сым, табақша және т.б. Алайда салмақты құймаларды алып жүру мен сақтау қолайсыз болғандықтан, сауда үдерісі баяулады. Уақыт өте келе металл ақшаның пішіні де, салмағы да өзгерді.

Ежелгі Римдегі өзгеріс үлгісі

Алдымен ақша орнына белгілі бір салмағы бар, пішінсіз мыс құймасы қолданылды.
Кейін жолақша белгісі бар табақша түріне өтті.
Соңында екі жағында суреті бар, массасы бір немесе екі фунт болатын дөңгелек ақша пайда болды.

Металл ақшаның көптеген пішіндерден өтіп, ақырында дөңгелек түріне келуі тауар-ақша айналымының табиғи даму жолын көрсетеді. Қоғамдық еңбек бөлінісі дамуының жоғары сатысында ақша монета түрінде соғыла бастады.

Монета ұғымы және мемлекеттің рөлі

Нарықтық қатынастар дамыған сайын тауар сатушылардың арасынан көпестер бөлініп шығып, айырбасқа делдалдық жасай бастады. Осы кезеңде монетаның заңдық мәртебесі айқындалды.

Монета — заң жүзінде құрамындағы белгілі бір металдың салмағы мен сапасы, сондай-ақ сыртқы түрі бекітілген, тағайындалған пішіндегі ақша белгісі.

Мемлекет нені бекітті?

Алтынның сынамасы, массасы және типі
Ремедиум (заңды масса мен нақты массаның ауытқу шегі)
Эмиссия ережелері

Монетаның бөліктері

Аверс:: монетаның бет жағы
Реверс:: монетаның сырт жағы
Обрез:: жиегі

Толық құнды және толық құны жоқ металл ақша

Толық құнды ақша

Толық құнды ақша — монетада көрсетілген құн монетаны соғуға жұмсалған металдың құнына тең болатын ақша. Мұндай ақша пайда болған сәтінен бастап жалпыға бірдей құн эквиваленті қызметін атқарып, ақшаның барлық қызметтерін орындайды.

Толық құны жоқ ақша (биллон)

Толық құны жоқ ақша — монетада көрсетілген құн оны соғуға жұмсалған металдың құнынан жоғары болатын ақша. Ол көбіне толық құнды ақшаның ұсақ бөлігі ретінде майда төлемдер үшін қолданылып, биллондық монета деп те аталады.

Ақша айналысы шапшаң болғандықтан, майда монеталар тез тозып, салмағын (соған сәйкес құнын) жоғалтады. Сондықтан алтын монета стандарты кезеңінің өзінде майда ақша көбіне арзан металдардан соғылды: әуелі күмістен, кейіннен металл қорытпаларынан және алюминийден.

Майда ақшаның айналыстағы үлесі үлкен болмаса да, оны шығару мемлекет үшін тиімді: пайда монетадағы номинал мен оның құрамындағы металдың нарықтық бағасының айырмасына тең.

Алтынның айналымнан ығыстырылуы және ақша жүйелерінің типтері

XX ғасырдың 70-жылдары алтынға қатысты деноминациялық өзгерістер мен ақша жүйесінің қайта құрылуы жүрді. Алғашында алтын ішкі ақша айналымында айналыс және төлем құралы ретінде пайдаланылса, 1976 жылдан бастап дүниежүзілік ақша қызметін толық атқармайтын болды. Уақыт өте алтын мемлекеттердің ішкі айналымынан да, әлемдік нарықтан да қағаз және несие ақшаларымен ығыстырылды.

Металдық айналым

Бұл жүйеде ақшалай тауар (металл) ақшаның барлық қызметін атқарады, ал несие ақшалар металға айырбасталады.

Несие және қағаз ақша айналысы

Мұнда алтын айналыстан ығыстырылып, айырбасталмайтын банкноталар мен қағаз ақша басым болады, ал алтын қазына (резерв) түріне ауысады.

Биметаллизм: екі металдың қатар эквивалент болуы

Металдық айналымға тән ақша жүйелерінің негізгі екеуі — биметаллизм және монометаллизм. Биметаллизм — заңды түрде жалпы құн эквиваленті рөлін екі металл (алтын және күміс) атқаратын ақша жүйесі.

Биметаллизмнің үш түрі

Қатар жүретін валюта жүйесі: алтын мен күмістің арақатынасы металдардың нарықтық бағасына сай стихиялы түрде қалыптасты.
Қос валюталық жүйе: арақатынасты мемлекет белгіледі.
«Қосалқы» валюта жүйесі: екі металл да заңды төлем құралы болғанымен, тең негізде емес; күміс монетаны соғу шектеліп, алтын монетаны соғуға еркіндік берілді.

Биметаллизм XVI–XVII ғасырларда кең тарады, ал Еуропада XIX ғасырда белсенді дамыды. Дегенмен капиталистік шаруашылықтың өсу қажеттігіне ол толық сәйкес келмеді: құн өлшемі ретінде екі металды қатар қолдану ақшаның осы қызметіне ішкі қайшылық туғызды, өйткені жалпыға бірдей құн өлшемі ретінде негізінен бір ғана тауар жүреді.

Латын монеталық одағы және дағдарыс

1865 жылы Франция, Бельгия, Швейцария және Италия биметаллизмді сақтап қалу мақсатында келісімге келіп, Латын монеталық одағын бекітті. Одақ бойынша алтын мен күмістен құны 5 франк және одан жоғары монеталар соғылып, алтын мен күмістің қатынасы 1:15,5 деңгейінде белгіленді.

Алайда бұл қатынас нарықтық бағалармен сәйкес келмеді. XIX ғасырдың соңына қарай күміс өндіру арзандап, оның құны төмендеді де, нарықтағы қатынас шамамен 1:20 болды. Заңды қатынас төмен болғандықтан, алтын монеталар айналыстан ығысып, қазынаға жинала бастады. Нәтижесінде жалпы эквивалент ретінде тек бір металдың басымдығы қажет болды.

Монометаллизм: бір металға негізделген жүйе

Монометаллизм — жалпыға эквивалент рөлін бір ғана металл (алтын немесе күміс) атқаратын ақша жүйесі. Күміс монометализмі Ресейде 1843–1852 жылдары, Үндістанда 1852–1893 жылдары қызмет етті. Ал алтын монометализмі XVII ғасырда Ұлыбританияда қалыптасып, 1816 жылы заңды түрде бекітілді; көптеген елдерде XIX ғасырдың соңына қарай енгізілді.

Алтын монометаллизмінің түрлері

Құн белгілерінің алтынға айырбасталу сипатына қарай алтын монометализмі бірнеше түрге бөлінеді. Соның классикалық нұсқасы — алтын монета стандарты.

Алтын монета стандартының негізгі белгілері

Алтын елдің ішкі ақша айналымында болып, ақшаның барлық қызметтерін атқарады.
Алтын монеталарды соғуға (құюға) рұқсат етіледі, яғни монета сарайы арқылы жүзеге асады.
Толық құнды емес ақшалар еркін әрі шектеусіз түрде алтын монетаға айырбасталады.
Алтынды және шетел валюталарын еркін түрде сыртқа шығаруға болады.

Алтын монета стандарты орталық банктерден айналысты қамтамасыз ететін жеткілікті алтын қорының болуын талап етті: бұл қор монета айналысының резерві қызметін атқарды.