Жасушалар өсіп
Қартаю туралы түсінік және негізгі теориялар
Қартаю — адам ағзасында уақыт өте жинақталатын құрылымдық және қызметтік өзгерістердің күрделі жиынтығы. Қартаюдың себептерін түсіндіретін шамамен үш жүзге жуық болжам ұсынылғанымен, олардың едәуір бөлігі бүгінгі күні тарихи мәнімен ғана бағаланады.
М. Рубнердің қуаттық (энергетикалық) теориясы
М. Рубнер (1908) ұсынған теория бойынша әрбір ағзаның белгілі бір “қуат қоры” болады. Бұл қор таусылғанда, сағат серіппесі босағандай, тіршілік үдерістері баяулап, ақырында өлімге әкеледі.
Теорияның өзегі: ағзаның қуат қорын жұмсау деңгейі дененің сыртқы беткейіне және жылуды қаншалықты көп шығаратынына байланысты. Жылу көп шығарылса, энергия алмасуы жоғарылап, қор тез сарқылады.
Егеуқұйрық
2–3 жыл
Ит
шамамен 20 жыл
Піл
шамамен 80 жыл
Дегенмен бұл тұжырым барлық жануарларға бірдей жүре бермейді. Мысалы, егеуқұйрықтарға туыстас тиіндердің салмағы мен дене көлемі ұқсас болса да, олар белсенді қозғалып, көбіне 15–20 жыл өмір сүреді. Сол сияқты, табиғатта белсенді тіршілік ететін сұр қояндар үй қоянына (кроликке) қарағанда ұзақ өмір сүреді деген деректер келтіріледі.
И. И. Мечниковтың интоксикациялық (улану) теориясы
И. И. Мечников қартаюды тек биологиялық факторлармен (физиологиялық, патологиялық өзгерістермен) шектемей, әлеуметтік орта мен өмір салтының ықпалын да атап өтті. Оның пайымдауынша, ағза өсіп-дамыған сайын зат алмасу нәтижесінде пайда болатын кейбір ыдырау өнімдері (мысалы, аммиак және басқа да қосылыстар) жиналып, ағзаны уландыра алады. Мұндай әсер әсіресе бауыр мен ми жасушаларына зиян келтіруі мүмкін, ал дәнекер ұлпа элементтері салыстырмалы түрде көбеюі ықтимал.
Мечников фагоцитоз іліміне сүйене отырып, ішекте шіру үдерісін азайту үшін шіріткіш бактерияларға қолайсыз орта қалыптастыру керек деп санаған. Осы тұрғыда ол сүт өнімдерін көбірек тұтынуды ұсынған.
Жасушалық деңгейдегі өзгерістер: ДНҚ, теломераза және жаңару
Генетикалық аппараттың әлсіреуі
Зерттеулерде қартайған жасушаларда гистондар мөлшерінің артуы және олардың ДНҚ-мен берік байланысуы байқалатыны айтылады. Мұның салдарынан ДНҚ синтезінің жылдамдығы төмендеп, ДНҚ-ның репарациялық процестері әлсірейді. Репарацияның бұзылысы уақыт өте нүктелік мутациялардың жиналуына ықпал етуі мүмкін.
Теломераза туралы: үміт пен шектеулер
Теломеразаны кейде жасушалық “ажалсыздықтың кілті” ретінде сипаттайды: ол белгілі бір жасушаларға қартаю белгілерін баяулатып, ұзақ уақыт бөлінуге мүмкіндік береді. Ұрықтың діңгек жасушаларында теломераза белсенді болып, тіндер мен ағзалардың қалыптасуы үшін үздіксіз бөлінуді қамтамасыз етеді.
Ересек ағзада жиі жаңаратын кейбір жасушаларда теломераза белсенділігі кездескенімен, соматикалық жасушалардың көпшілігі оны жеткілікті деңгейде өндірмейді. Қартаюдың айқын белгілерінің бірі — тін жасушаларының бөліну белсенділігінің бәсеңдеуі.
Косметикадағы теломераза жөніндегі ескертпе
Теломеразаға негізделген косметикалық өнімдер туралы коммерциялық мәлімдемелер кездеседі. Алайда теломеразаның РНҚ құрамдас бөлігі рибонуклеазалардың әсерінен тез бұзылуы мүмкін. Сондықтан косметикалық препараттарда белсенді теломеразаның тұрақты түрде сақталуы өте күмәнді, ал кей жағдайларда мүмкін емес деп бағаланады.
Жаңару баяулауы: ДНҚ–РНҚ–нәруыз түзілуінің төмендеуі
Жасушалар тіршілігін жоғалтқанда олардың орнын толтыру үшін генетикалық ақпаратқа сәйкес ДНҚ, РНҚ және нәруыздар үздіксіз түзіліп отыруы қажет. Қартайған ағзада бұл синтез бәсеңдеп, жасушалардың жаңаруы айқын төмендейді.
Тотығу стрессі, мембраналардың зақымдануы және гипоксия
Қартаю кезіндегі өзгерістердің бір себебі жасуша мембраналарындағы қанықпаған май қышқылдарының асқын тотығуға ұшырауымен түсіндіріледі. Созылмалы гипоксия, ишемияға ұқсас күйлер және басқа да әсерлер нәтижесінде ферменттік және ферменттік емес антиоксиданттық жүйелердің тапшылығы дамуы мүмкін. Бұл ішкі ағзалар мен тіндер жасушаларының мембраналарында майлардың асқын тотығуын күшейтеді.
- Бос радикалдар мен гидропероксидтер жиналады.
- Ядрода ДНҚ өзгерістері пайда болады.
- РНҚ мен нәруыз түзілуі бұзылып, жасушалардың өсіп-өнуі тежеледі.
Қартайған ағзада жиі байқалатын салдарлар
-
Синтездің төмендеуі
Ферменттердің, нәруыздардың, пептидтік гормондардың және қан жасушаларының өндірілуі азаяды.
-
Иммундық жауаптың әлсіреуі
Микробтарға қарсы антиденелердің түзілуі төмендейді.
-
Жүйкелік пластикалылықтың кемуі
Мида жаңа шартты байланыстардың бекінуі қиындайды.
-
Бағаналы қордың азаюы
Сүйек кемігі бағаналы жасушалары мен ішек крипталары жасушалары жас ұлғайған сайын азаятыны белгілі.
Цитокиндер, реттелу және ісік қаупі
Жасушалардың бөлініп көбеюі қарама-қарсы екі реттеуші ықпалдың қатысуымен жүзеге асады: біреуі бөлінуді күшейтетін цитокиндер, екіншісі оны тежейтін цитокиндер. Қартаю кезінде екі топтың да өндірілуі азаюы мүмкін. Сонымен қатар, бөлінетін жасушалардың цитокиндерге сезімталдығы төмендейді.
Бұл теңгерімнің бұзылуы кей жағдайда бақылаусыз өсіп-өнуге жағдай жасап, қарт адамдарда өспелердің жиірек дамуына ықпал етуі мүмкін.
Жасуша құрылысы мен қызметінің жалпы өзгерістері
Қартайған ағзаның көптеген жасушаларында құрылымдық және функциялық өзгерістер байқалады: ядро құрылымы өзгереді, митохондриялар ұлғайып, олардың ішкі құрылысы бұзылады, нәруыз синтездейтін рибосомалар азаяды, лизосомалар көбейеді, плазмолемма қалыңдайды. Кей жасушаларда қуыстар пайда болып, энергия түзілуі әлсірейді.
Жасуша мембранасындағы рецепторлардың қызметі бұзылғандықтан, сезімталдық кейде жоғарылап, кейде төмендейді. Соның нәтижесінде жүйкелік және гуморальдық реттелулердің үйлесімі нашарлайды, жасушалардың өзара байланысы өзгеруі мүмкін.
Рецептор сезімталдығы және қарттық дерттердің пайда болуы
Тіндердегі рецепторлардың сезімталдығы артқанда, қалыпты жағдайда елеусіз болатын әлсіз қоздырғыштардың өзі қарттық дерттердің туындауына түрткі болуы мүмкін. Мысалы, терідегі суықты қабылдайтын рецепторлардың сезімталдығы жоғарылағандықтан, жасы ұлғайған адамдар жиі тоңғыш келеді және “бір жерден жел үрлеп тұрғандай” жағымсыз сезім пайда болуы мүмкін.
Қорытынды
Қартаю ағзаның көптеген жүйелерінде функциялардың біртіндеп төмендеуіне әкеледі. Соның нәтижесінде қоршаған ортаның өзгермелі ықпалдарына бейімделу мүмкіндігі шектеліп, қарт адамдардың жиі ауыршаң болуына жағдай туындайды. Бұған жасушалық жаңарудың бәсеңдеуі, антиоксиданттық қорғаныстың әлсіреуі, генетикалық тұрақтылықтың төмендеуі және реттелу жүйелеріндегі өзгерістер сияқты факторлар өзара әсер етеді.