Сау көз үшін алыс нүкте
Көз — күрделі оптикалық жүйе
Көз — адамның қоршаған әлемді тануындағы негізгі мүшелердің бірі және күрделі оптикалық жүйе. Жарық — бізге айналадағы заттарды көруге мүмкіндік беретін энергия түрі. Көру мүшесі ретінде көз құрылысы жағынан фотоаппаратқа ұқсайды, алайда оның оптикалық жүйесі әлдеқайда нәзік әрі күрделі.
Негізгі дерек
Адам көзінің пішіні шар тәрізді, алдыңғы-артқы бағытта сәл қысыңқы. Орташа диаметрі — 23–25 мм.
Көздің қабықтары және олардың қызметі
1) Сыртқы қабық: склера және қасаң қабық
Көз сыртынан үш қабық қаптайды. Сыртқы ақ түсті, қатты әрі берік қабық склера (ақ қабық) деп аталады. Ол көзді механикалық зақымданудан қорғайды. Склераның алдыңғы мөлдір бөлігі — қасаң қабық. Ал қалған бөлігі мөлдір емес, ақ түсті болып келеді.
2) Ортаңғы қабық: тамырлы қабық және нұрлы қабық
Склераның ішкі жағында көзді қоректендіретін қан тамырлары өрімінен тұратын тамырлы қабық орналасады. Көздің алдыңғы бөлігінде ол әр адамда әр түрлі түске боялатын нұрлы қабыққа (түсті қабыққа) ауысады (сұр, қоңыр, көгілдір және т.б.).
Қарашық
Нұрлы қабықтың дәл ортасындағы тесік қарашық деп аталады. Жарық көз алмасының ішіне осы жер арқылы өтеді.
«Тірі диафрагма»
Нұрлы қабық бұлшықеттері қарашық диаметрін өзгертіп, жарық мөлшерін реттейді. Сондықтан қарашықты «тірі диафрагма» деуге болады.
3) Ішкі қабық: торлы қабық (торлама)
Тамырлы қабықтың ішкі бетінде торлы қабық орналасады. Ол көздің алдыңғы бөлігінен басқа түбін толық жабады және жарық сезгіш бет болып саналады. Артқы жағынан көзді мимен байланыстыратын көру жүйкесі осы аймақтан өтеді.
Көздің мөлдір ортасы және оптикалық күші
Нұрлы қабықтың артында мөлдір әрі серпімді дене — көз бұршағы орналасады. Ол бұлшықеттер арқылы бекітіліп, пішінін өзгерте алады. Көз бұршағының диаметрі шамамен 8–10 мм, ол кішігірім дөңес линзаға ұқсайды.
Алдыңғы орта
Қасаң қабық пен нұрлы қабық арасында су тәрізді сұйық болады.
Ішкі орта
Көз алмасының негізгі бөлігі шыны тәрізді денемен толған.
Қасаң қабық, су тәрізді сұйық, көз бұршағы және шыны тәрізді дене бірігіп, оптикалық жүйе құрайды. Оның жуық оптикалық күші D = 58,5 дптр (фокустық аралығы F = 17,2 мм).
Бұл жүйе күрделі объективтің қызметін атқарады: торлы қабықта заттардың шын, кішірейтілген және төңкерілген кескіні пайда болады. Торлы қабықтағы тітіркену көру жүйкесі арқылы миға беріледі, ал қабылдау үдерісі мида өңделетіндіктен, біз затты «тік» күйінде көреміз.
Көру бұрышы және аккомодация
Көру бұрышы
Торлы қабықтағы кескіннің өлшемі заттың өлшеміне және торлы қабыққа дейінгі қашықтыққа, яғни затқа қарау бұрышына байланысты. Бұл бұрыш көру бұрышы деп аталады. Зат алыстаған сайын торлы қабықтағы кескін кішірейіп, көру бұрышы да азаяды.
Аккомодация
Көздің аса маңызды қасиеттерінің бірі — әр түрлі қашықтықтағы заттарды торлы қабықта анық кескіндеу. Көз бұршағы қисықтығын өзгертіп, фокусты бейімдейтін қабілет аккомодация деп аталады.
Жақын нүкте
Көзге күш салғанда анық көрінетін ең жақын нүкте. Сау көз үшін әдетте 15–20 см шамасында.
Алыс нүкте
Көз бұлшықеттері босаңсыған кезде анық көрінетін нүкте. Сау көзде ол шексіз алыста деп есептеледі.
Нысан шамамен 12 см қашықтыққа жақындағанда аккомодация шегіне таяйды.
Көру кемістіктері: жақыннан көргіштік және алыстан көргіштік
Жақыннан көргіштік (миопия)
Көз бұлшықеттері босаңсыған күйінде фокус торлы қабықтың алдында пайда болса, бұл жақыннан көргіштік деп аталады. Мұндай жағдайда адам алыстағы заттарды анық көрмейді: кескін торлы қабықта емес, оның алдында түзіледі.
Түзету
Ойыс (шашыратқыш) менискілік линзалы көзілдірік қолданылады. Оптикалық күш теріс таңбамен белгіленеді: -0,5 дптр, -1,5 дптр және т.б.
Алыстан көргіштік (гиперметропия)
Алыстан көргіштік көбіне жас ұлғайған сайын (шамамен 40 жастан кейін) күшейеді, бірақ туа біткен түрі де болады. Бұл жағдайда жақын да, алыс та заттардың кескіні торлы қабықтың өзінде емес, тордың артында түзілуі мүмкін, сондықтан кескін анық болмайды.
Түзету
Дөңес (жинағыш) менискілік линзалы көзілдірік қолданылады. Оптикалық күш оң таңбамен белгіленеді: +0,5 дптр, +2 дптр және т.б.
Бір көзбен және екі көзбен көру
Бір көзбен көру қашықтықты дәл бағалауды қиындатады: заттар бір жазықтықта тұрғандай көрінуі мүмкін. Ал екі көзбен көру көру аймағын кеңейтіп, кеңістікті тереңірек қабылдауға мүмкіндік береді.
Стереокөру
Екі көз бұлшықеттерінің келісімді әрекеті жақын және алыс нысандардың арақашықтығын бағалауға, бедерді (кедір-бұдырды) сезуге көмектеседі.
Қарапайым тәжірибе
Басты бұрмай, бір көзіңізді жұмып тұрып жіпті инеден өткізіп көріңіз: дәлдік едәуір төмендейтінін байқайсыз.
Алхазен (Ибн әл-Хайсам) және көру теориясы
Алхазен (Хайсам) тәжірибелер жүргізіп, өз құрал-жабдықтарын құрастыра отырып, бұрынғы ғылыми мұраны дамытты. Ол көру теориясын қалыптастырып, көздің анатомиялық құрылысын сипаттады және кескін қабылдау үдерісіне қатысты маңызды болжамдар ұсынды. Оның көзқарастары кескіннің торлы қабықта түзілетіні толық дәлелденгенге дейін (XVII ғасырға дейін) кең таралған болды.
Алхазен обскура-камераның жұмысын біліп, оны астрономиялық құрал ретінде Күн мен Айдың кескінін алуға пайдаланған алғашқы ғалымдардың бірі болды. Сонымен қатар ол жазық, сфералық, цилиндрлік және дөңес айналардың әрекетін зерттеді.
Көз гигиенасы: күнделікті дағдылар
Көз — адамның ең нәзік мүшелерінің бірі. Оны қорғау және көру жүктемесін дұрыс басқару көру саулығын сақтаудың негізгі шарты.
- Көзді бөгде заттардың түсуінен қорғау.
- Жұмыс орнындағы жарықты реттеу: тым жарық та, тым көмескі де болмауы керек.
- Үстел шамының жарығын сол жақтан түсіру.
- Кітап оқығанда немесе қолөнер жасағанда арақашықтықты 30–35 см сақтау.
- Теледидарды ұзақ қарамау және 2,5–3 м қашықтықтан көру.
- Витаминдерге бай тағам тұтыну (әсіресе A витамині).
- Ой еңбегі мен дене еңбегін алмастырып отыру.
- Темекі тартпау, ішімдік ішпеу.
- Кітапты көлікте немесе жатып оқымау.
- Серуендеуде бұтақ тиюінен сақтану.
Көзге бөгде зат түскендегі алғашқы көмек
- Бөгде зат түссе, көзді қайнатылып жылыған сумен сыртқы бұрышынан ішкі бұрышына қарай жайлап жуу.
- Қышқыл немесе сілті тисе, суды тоқтаусыз ағызып қойып, ұзақ шаю.
- Көзді ешқашан қолмен уқаламау және ысқыламау; қажет болса, тек таза жұмсақ шүберекпен жеңіл құрғату.