Жануарлардың терісінен киім тіккен

Мұздық кезеңнің аяқталуы және «ұлы тасқын» туралы пайымдар

Мезолит дәуірінде (б.з.д. Х–VII мыңжылдықтар) мұздық кезең аяқталып, ұлан-ғайыр аумақтарда қазіргі ландшафт пен климаттың негізі қалыптасты. Ауа райының күрт жылынуы мұздардың шұғыл еруіне әкеліп, оның салдары ірі тасқындарға ұласқан болуы ықтимал. Мұндай апатты құбылысты растайтын деректер мен ғылыми жорамалдар да, халық жадында сақталған әңгімелер де көп.

Осы тұста діни мәтіндерге сүйенген түсіндірулер де назар аударады. Тауратта алғашқы адамдардан бастап топан суға дейінгі ұрпақтар тізбегі берілетіні айтылады. Кейбір есептеулерде Адам атадан Нұхқа дейінгі уақыт шамамен 7500 жылға тең делінеді. Егер топан су б.з.д. 10400–10500 жылдары басталды деп болжасақ, онда алғашқы саналы адамның пайда болуын б.з.д. 20–18 мыңжылдықтарға ысырып қарастыруға мүмкіндік туады деген жорамал ұсынылады. Бұл жорамал кей зерттеушілердің (мысалы, Окладников) Буреттен тапқан ескерткіштерінің мерзімімен салыстырыла аталады.

Құран, Таурат және жергілікті дәстүрдегі кеңістік белгісі

Топан тасқыны туралы Құранда да баяндалады. «Һуд» сүресіндегі ишаралардан Нұх кемесінің тоқтаған жері ретінде Джуди тауы аталады. Бұл тау Шырнақ өңірінің оңтүстігінде орналасқан деп түсіндіріледі. Солтүстік Месопотамияда тасқын іздерін меңзейді делінетін жартастармен қоршалған Джизре жазығы туралы да деректер кездеседі.

Апаттың себептері туралы ғылыми болжамдар

Топан тасқынының себептері жөнінде әртүрлі гипотезалар ұсынылған. Олардың бір бөлігі бұл құбылысты Аймен байланыстырады. Б.з.д. V ғасырдың математигі әрі астрономы Анаксагор Ай Жер орбитасына кейінірек келген деген пікір айтқан. Кейінгі ғылыми әдебиетте де Айдың Жерге әсері туралы ойлар кездеседі.

Голоцен кезеңінде климаттың күрт өзгеруі жер бетінде жаңа экологиялық жағдайлардың қалыптасуына алып келді: тоң мен тау мұздықтары еріді, тасқын су жайылды, мамонт тәрізді жануарлар жойылып кетті. Кей еңбектерде бұл апаттың себебі ретінде Жердің шамамен 10000 жыл бұрын кометамен соқтығысуы да көрсетіледі.

Мезолит тұрмысы: құрал-жабдық, көшу және бейімделу

Апат туралы жорамалдарды бір шетке ысырып, топаннан кейінгі мезолит кезеңіндегі тіршілікке назар аударсақ, аң аулаудың дара тәсілдеріне көшу айқын байқалады. Осы тұста жебелі садақ, бумеранг, гарпун сияқты жетілген қарулар қолданысқа енді.

Еңбек құралдарын жасауда да жаңалықтар пайда болды: микролиттік индустрия элементтері орнықты, ағаш саптың ұшына өткір тас немесе сүйек қондырылған құралдар кеңіді. Мезолит адамдары негізінен аңшылар мен терімшілер болып қала берді. Бір орында отырып бүкіл қауымды асырау қиын болғандықтан, адамдар жайылым іздеген аңдардың соңынан көшіп-қонып жүрді. Ірі шөпқоректілердің азаюы мен кей түрлердің жойылуы да тіршіліктің ырғақтарын өзгерткен: жазда уақытша тұрақтарда тұрып, қыста жылырақ өңірлерге жылжи берген.

Мезолит пен ерте неолит деректері Самарқан маңындағы тұрақтардан, Байсун ауданындағы Мачай үңгірінен, Шерабаттағы жартас суреттерінен белгілі. Құрал жасау тәсілінде тасты жарып бөлу ғана емес, екі жағынан қысым түсіру (сығымдау/«отжим» техникасы) кең қолданылғаны айтылады. Садақ жебелеріне пышақ тәрізді пластинкалар орнатылып, кескіш, қырғыш, қашау секілді құралдар көбейді; бұл мүйіз бен сүйекті өңдеуді жеңілдетті. Сүйектен біз бен ине жасалып, теріден киім тігілген, балық аулауға қармақтар дайындалған. Оңтүстікте тау ешкісі, Самарқант төңірегінде жабайы жылқы ауланғаны көрсетіледі.

Неолит: тас өңдеудің шарықтауы және өндіруші шаруашылыққа көшу

Жалпы алғанда, неолиттік ескерткіштер Қызылқұмның орталық бөлігінен, Қарақұмның солтүстігінен, Қаратау жоталарынан және өзге шөлейт аймақтардан көптеп табылғаны айтылады. Дегенмен неолит барлық территорияда біркелкі дамыған жоқ. Түркістан өңірінде неолит б.з.д. VIII мыңжылдықтан б.з.д. IV мыңжылдыққа дейін созылып, кей аймақтарда тіпті б.з.д. VI–II мыңжылдықтарға дейін жалғасқан деп беріледі.

Азық-түлік өндіруге көшу, яғни жеуге жарамды өсімдіктерді өсіру және жануарларды қолға үйрету адамзат тарихындағы аса ірі бетбұрыс ретінде сипатталады. Отты игеруден кейінгі «ұлы экономикалық революция» деп бағаланатын бұл үдеріс ғылымда «неолит төңкерісі» аталды. Еуропадағы өнеркәсіптік революциямен салыстыруға болатыны айтылғанымен, ол ондаған жылда емес, ұзақ ғасырлар бойы біртіндеп қалыптасты; нәтижесінде әлеуметтік құрылым да күрделене түсті.

Егіншілік пен мал шаруашылығына көшу Таяу Шығыста б.з.д. 9500 жылдар шамасында басталып, б.з.д. 6500 жылдарға қарай аяқталды делінеді (шамамен 3000 жыл). Біздің аймақтарда бұл үдеріс б.з.д. 6000–4000 жылдар аралығын қамтығаны көрсетіледі. Таяу Шығыста дәнді дақылдардың көптеген түрлері, жеміс-жидектер өсіріліп, үй жануарларының негізгі түрлері қолға үйретілді. Ал далалық өңірлерде жылқыны қолға үйрету энеолитте айқынырақ көріне бастайды; бұл «неолиттік төңкерістің» қорытындыланған кезеңі ретінде де түсіндіріледі.

Қазақстан неолиті: мәдениеттер, ықпал және аймақтық байланыстар

Бірыңғай географиялық зоналарда ұқсас материалдық мәдениеттер қалыптасатыны белгілі. Қазақстанда да кең аумақты қамтыған біртекті неолиттік мәдениеттер болғаны айтылады. Деректерде төрт археологиялық мәдениет аталады: атбасар, маханжар, келтеминар және ойықты.

Зарафшан мен Қашқадария өзендерінің Науаи қаласына дейінгі салалары маңында б.з.д. VI–V мыңжылдықтарға жататын алғашқы егінші-малшылардың тұрақтары болғаны айтылады. Бұл ортада өндіруші шаруашылық, шикізат алмасуы (шақпақтас/кремень), тайпалардың топтаса түсуі сияқты үрдістер байқалады. Солтүстік Қазақстанда б.з.д. III мыңжылдықта өндіруші шаруашылық элементтері көріне бастағаны, өлікті өртеп жерлеу рәсімінің болғаны (Виноградовка XIV) да аталады; мұндай дәстүр қола дәуіріндегі андроновтықтарда да кездесетініне сілтеме жасалады.

Оңтүстік Қазақстандағы Қараүңгір неолиттік тұрағы (Түлкібас ауданы маңы) мен Атырау өңірінен табылған неолиттік тұрақтар, сондай-ақ Жыланқабақ–Қойқара орындарының шақпақтас саймандары Өзбекстандағы егіншілік неолитімен сабақтас екені көрсетіледі. Олардың мерзімделуі ретінде б.з.д. 5000 және б.з.д. 4000 жыл шамалары беріледі.

Энеолит және кең ойкумена: Алтайдан Месопотамияға дейінгі ықпалдастық

Энциклопедиялық анықтамаларда энеолит көбіне неолит пен қола дәуірінің арасындағы өтпелі кезең ретінде сипатталады. Бұл кезеңде мыс және тас құралдары қатар қолданылғанымен, тас құралдарының басымдығы сақталғаны атап өтіледі. Осы логикаға сай, б.з.д. IV мыңжылдықтың соңы мен б.з.д. III мыңжылдық ескерткіштерін бөле-жармай, тұтастай мәдени-тарихи кеңістік ретінде қарастыру ұсынылады.

Қазақстан, Орта Азия, Сібір және Алтай өңірлерін бір-бірінен оқшауламай, біртұтас географиялық ойкумена тұрғысынан қарастырғанда, мәдениеттердің өзара әсерлесуі мен ұқсастығы айқынырақ көрінеді. Мысалы, неолиттің өзінде-ақ Алтай аймағының Хорезм және Орта Азияның басқа өңірлерімен тұрақты байланыс орнатқаны айтылады; б.з.д. III мыңжылдықта бұл қатынастар кеңейіп, әсіресе Оңтүстік Сібірмен байланыстар нығайғаны көрсетіледі. Оңтүстік Русьпен қатынастар туралы да осы бағыттағы пайымдар беріледі.

Афанасьев мәдениеті: жерлеу рәсімі, керамика және шаруашылық белгілері

Б.з.д. III мыңжылдықтағы Алтайлық мәдени кешен археологияда шартты түрде Афанасьев мәдениеті деп аталады. Негізгі ескерткіштердің бірі ретінде Алтайдағы Курот және Куюм қорғандары көрсетіледі. Курот қорғаны Курот бұлағының Урсул өзеніне құяр маңында орналасқаны айтылады.

Кей қабірлерден қызыл бояудың іздері (топырақ пен сүйектерден) байқалатыны, қабірге жұмыртқа тәрізді ыдыстар қойылғаны, сүйек және мыс бұйымдар табылғаны туралы мәліметтер келтіріледі. Сонымен бірге Куюм қорғаны және өзге орындардан табылған өрнек мотивтерінің Қытай, Қазақстан және Хорезм аймақтарындағы кей керамикалық дәстүрлермен ұқсастығы салыстырмалы түрде сөз етіледі. Чудатская мен Афанасьев қорғандарынан алынған антропологиялық талдауларда ақ нәсілдік қауымға қатысты белгілер көрсетілгені де айтылады.

Афанасьевтік қабірлер жанынан шақпақтас жебе ұштары, сүйек инелер, мыс біздер мен пышақтар, мыс сыммен қапталған немесе мыспен әшекейленген бұйымдар табылғаны айтылады. Кей жерлерден ірі жабайы сиырлардың (шығу тегі Тибетпен байланыстырылатын) сүйектері кездесетіні де келтіріледі. Байқал маңындағы Серово, Исаково, сондай-ақ Китой мен Глазково ескерткіштері арқылы мезолит–неолит сабақтастығы және аймақтық байланыстар да атап өтіледі.

Қоғамдық өзгерістер: еңбек бөлінісі және гендерлік рөлдердің ауысуы

Темір өндіру мен өңдеу ісі далалық аймақтарда б.з.д. II және I мыңжылдықтардың тоғысында, ал егіншілік жақсы дамыған өңірлерде б.з.д. II мыңжылдықтың өзінде-ақ қолға алынғаны туралы деректер бар. Түркістанның оңтүстік аймақтарында б.з.д. III мыңжылдық пен б.з.д. I мыңжылдық аралығында малшылар қауымы басқа топтардан даралана бастағаны айтылып, бұл құбылыс қоғамдық еңбектің алғашқы бөлінісі ретінде түсіндіріледі.

Осы кезеңнің тағы бір ерекшелігі ретінде басқару құрылымдарының бастау алуын меңзейтін белгілердің көріне бастауы айтылады. Дерек соңында Түркістанның оңтүстік өңірлерінен ұзындығы 12–18 сантиметрлік төрт қырлы немесе жапырақ тәрізді тас құралдар табылғаны аталып, әңгіме ары қарай жалғасатыны аңғарылады.