Біріккен Ұлттар Ұйымының тарихы
Кіріспе. Тақырыптың өзектілігі
Жаңа мыңжылдықтың басталуымен әлем кеңістігінде өзгерістер үдей түсті. Алайда бүгінгі халықаралық жүйеде қайшылықтар да қатар тереңдеп, аймақтық және жаһандық деңгейде шиеленістердің жиілеуіне алып келді. Мұндай үрдістер дүниежүзіндегі саяси динамиканы айқындап, мемлекеттер арасындағы өзара тәуелділіктің артуын көрсетеді.
Қайшылықтардың көрінісін әртүрлі өңірлерден байқауға болады: Балқан түбегіндегі дағдарыстар, Таяу Шығыс пен Орталық Азиядағы тұрақсыздық факторлары, сондай-ақ бірқатар елдер арасындағы күрделі дипломатиялық байланыстар. Осы контекстте Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелігі елдің халықаралық аренадағы орнын нығайтып, көпжақты келісімдер мен әріптестік форматтарын кеңейтті.
Неге бұл мәселе маңызды?
- Халықаралық қайшылықтардың күрделенуі көпжақты институттардың рөлін күшейтеді.
- Қазақстан үшін БҰҰ мүшелігі — егемендікті нығайтудың және сыртқы саясатты институционалдық арнада жүргізудің маңызды тетігі.
- Бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуде әскери күштен бөлек, келіссөз және құқықтық механизмдер алдыңғы орынға шығады.
БҰҰ-ның халықаралық қатынастардағы орны
Кеңестік кезеңдегі зерттеулерде БҰҰ кейде «жүйеаралық ұйым» ретінде сипатталды. Бұлай деудің себебі — ұйымға әртүрлі әлеуметтік-саяси модельдегі мемлекеттердің бір мезетте мүше болуы. Дегенмен қазіргі кезеңде БҰҰ халықаралық қатынастардың негізгі институттарының бірі ретінде қалыптасып, көпжақты дипломатияның басты алаңы қызметін атқарады.
БҰҰ-ның қалыптасуы антигитлерлік коалициядан кейінгі бейбітшілік жүйесін орнықтыру қажеттілігімен тығыз байланысты. Ұйымның Жарғысы бүгінге дейін халықаралық құқық пен мемлекетаралық өзара әрекеттің маңызды тірегі болып отыр.
Ұйымның ерекшелігі
БҰҰ мемлекеттердің теңдігі қағидатына сүйенеді. Дауыс беру логикасында «бір ел — бір дауыс» ұстанымы бар, алайда халықаралық саясаттағы нақты ықпал әрдайым тек формалды теңдікпен өлшенбейді. Сондықтан ұйым ішіндегі шешімдер көбіне күрделі келіссөздер мен мүдделер теңгерімінің нәтижесі ретінде қалыптасады.
Қайшылықтарды шешу тәсілі
Қазіргі қайшылықтар әскери техниканың дамуы және қауіпсіздік қатерлерінің түрленуімен күрделене түсті. Осы жағдайда БҰҰ алаңы — тек күш қолдану емес, келісім, бітімгершілік, санкция, гуманитарлық және құқықтық құралдарды үйлестіруге мүмкіндік беретін механизм.
Батыс зерттеулеріндегі көзқарастар және ұйымның функциясы
Ғылыми әдебиетте БҰҰ рөліне қатысты ұстанымдар әрқилы. Бірқатар зерттеушілер ұйымды көбіне функциялары мен әлемдік саясатқа ықпалы тұрғысынан, яғни халықаралық шешім қабылдаудың негізгі аренасы ретінде қарастырады. Екінші бір бағыттағы авторлар БҰҰ-ны әр мемлекет жүргізетін саяси курстарды үйлестіру мен үйлесім табуға көмектесетін орталық механизм ретінде сипаттайды.
Көпжақты дипломатияның мәні — минимум деңгейде мемлекеттердің позицияларын айқындау мен түсіндіру алаңын ұсыну болса, максимум деңгейде — қақтығыстарды келісімге әкелетін компромисс мәдениетін қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда, БҰҰ тәжірибесі мемлекеттердің өзара әрекеттесуін тек декларативті емес, практикалық тетіктер арқылы қамтамасыз етеді.
Өзара байланыс логикасы
БҰҰ-ның шешімдері мен іс-қимылы көп жағдайда мүше мемлекеттердің қатысуы мен мүдделеріне тәуелді: ұйымның белсенділігі мемлекеттердің саяси еркіне тікелей байланысты.
Кері байланыс та маңызды: БҰҰ шеңберінде қабылданған нормалар мен шешімдер мемлекеттердің ішкі және сыртқы саяси позицияларына ықпал етіп, олардың мінез-құлқын белгілі бір стандарттарға жақындатады.
1990-жылдардан бастап халықаралық қатынастарда жаңа сынақтар пайда болды: мүдделер теңгерімін іздеу, компромистік шешімдерге сұраныстың артуы және ұйымның халықаралық механизм ретіндегі мәнін қайта бағалау күшейді. Бұл кезең БҰҰ қызметінің тиімділігі туралы пікірталастарды да жандандырды.
Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
БҰҰ-ның қалыптасуын ғылыми тұрғыдан талдап, оның тарихи дамуын, құрылу алғышарттарын және бүгінгі қызметінің ерекшеліктерін саралау.
Міндеттері
- БҰҰ-ның құрылу тарихын және соғыстан кейінгі бейбітшілік жүйесіндегі орнын қарастыру.
- Ұйым тарихына қатысты негізгі ғылыми пікірлер мен сыни көзқарастарды талдау.
- Қазіргі кезеңдегі БҰҰ қызметінің саяси-құқықтық қырларын бағалау.
- Қазақстан мен БҰҰ арасындағы қарым-қатынастың мазмұнын және маңызын саралау.
Жұмыстың құрылымы
Жұмыс кіріспеден, әрқайсысы бөлімдерден тұратын тараулардан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Жалпы көлемі — 32 бет.
Қысқаша қорытынды ой
БҰҰ — мемлекеттер арасындағы өзара түсіністік пен келісімге қол жеткізудің күрделі, бірақ қажет институционалдық алаңы. Қазақстан үшін ұйымға мүшелік тәуелсіз сыртқы саясатты нығайтуға, халықаралық келісімдер жүйесіне белсенді араласуға және жаһандық күн тәртібіндегі бастамаларды ілгерілетуге мүмкіндік береді.