Салық жүйесі және салық саясаты
Қазақстандағы салық жүйесінің қалыптасуы: 1991–1995 жылдар
1991 жылға дейін, яғни КСРО ыдырағанға дейін, елде экономиканы басқарудың әміршіл-әкімшіл жүйесіне және бағаларды қатаң мемлекеттік реттеуге сәйкес келетін салық жүйесі қолданылды. Бюджеттің негізгі кіріс көздерінің бірі болған айналым салығы тіркелген бөлшек сауда және көтерме сатып алу бағаларына сүйеніп, мемлекеттік реттеуді қамтамасыз етуге бағытталды.
Негізгі факті
Қазақстанда салық жүйесі 1991 жылғы 25 желтоқсаннан бастап ресми түрде жұмыс істей бастады.
Қазақстан егемендік алғаннан кейін, 1991–1995 жылдары қабылданған бірқатар заңдарға сәйкес республикада жаңа салық жүйесі қалыптасты. Ол «Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі туралы» заңға негізделді. Бұл құжат салық жүйесін құру қағидаттарын, салықтар мен алымдардың түрлерін және олардың бюджетке түсу тәртібін алғаш рет нақты айқындады.
1992 жылғы құрылым
Аталған заңға сәйкес 1992 жылғы 1 қаңтардан бастап:
- 13 жалпы мемлекеттік салық енгізілді;
- 18 жергілікті салықтар мен алымдар белгіленді.
1995 жылғы реформа және салықтардың оңтайландырылуы
1995 жылдың басында Қазақстан Республикасы Үкіметі салық реформасының ұзақ мерзімді тұжырымдамасын қабылдады. Онда ұлттық салық жүйесін және салық заңнамасын кезең-кезеңімен халықаралық салық салу қағидаттарына сәйкестендіру көзделді.
Осыған байланысты 1995 жылғы 24 сәуірде «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар жарлығы қабылданды. Нәтижесінде бұрын қолданылған 42 салық пен алым едәуір қысқартылып, олардың саны 11-ге дейін азайды.
Құқықтық мәртебе және өзгерістер
1995 жылғы 24 сәуірдегі жарлық 1999 жылғы 16 шілдедегі № 440-1 заңға сәйкес заң мәртебесін алды. Кейінгі кезеңдерде Президент жарлықтарымен және Қазақстан Республикасының заңдарымен бұл құжатқа өзгерістер мен толықтырулар енгізіліп отырды.
Конституциялық міндет
Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабында: «Заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі міндеті» деп көрсетілген.
Салық жүйесі және салық саясаты
Мемлекеттік салық салу саясаты — қоғамның нақты кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес әзірленетін, салық саласындағы шаралар жүйесі. Нарықтық экономиканың қалыптасу кезеңінде салық саясатының негізгі бағыты — тиімді жұмыс істейтін салық жүйесін құру және оны іске асыратын салық механизмін қалыптастыру.
Салық жүйесінің құрамы
Салық жүйесі бірнеше компоненттен тұратын күрделі модель болып саналады. Оның негізгі құрамдас бөліктері:
- қаржы қатынастары және сол қатынастарды айқындайтын салықтар;
- салық механизмі (салық салудың әдістері мен жолдары);
- нұсқаулар мен әдістемелік құжаттар;
- салық салуды басқару және салық қызметі органдары.
Салық салудың әдістері мен жолдары, нұсқаулар мен әдістемелік құжаттар, салық салуды ұйымдастыру, сондай-ақ салық салудың негізгі қағидаттары салық механизміне жатады. Салық жүйесінің тиімді қызмет етуіне салық механизмінің ықпалы ерекше жоғары.
Түйін
Кез келген механизм сияқты, салық салу механизмі де белгілі бір тетіктер мен элементтерден тұрады. Демек, салық механизмін түсіну — салық жүйесінің қалай жұмыс істейтінін және оның нәтижелілігін бағалаудың негізгі кілті.