Шоқан Уәлихановтың Абылай хан туралы айтқан сөзі
Шоқан Уәлихановтың Абылай хан туралы пікірі
Шоқан Уәлиханов Абылай ханның қазақ тарихындағы орнына айрықша мән беріп, Абылайдай шексіз ықпалға ие болған қазақ ханының болмағанын атап көрсетеді. Оның пікірінше, Абылай мемлекет билігін орталықтандыруға және нығайтуға бағытталған нақты әрекеттер жасады, ал хан билігін алқалы кеңес арқылы шектеп отыратын ру басылары мен сұлтандардың өркөкірек үстемдігін тежей алды.
Шоқанның жазуынша, қазақтардың аңыз-әңгімелерінде Абылай «айрықша қасиеті бар, киелі, керемет құдірет иесі» ретінде қабылданады.
Ол Абылай дәуірін «қазақтардың ерлігі мен серілігінің ғасыры» деп сипаттап, ханның жорықтары мен батырлардың көзсіз ерлігі жыр-дастандардың өзегіне айналғанын ерекше атап өтеді.
Әскери қуат пен дипломатияның үйлесімі
Тегеурінді әскери қимылдармен қатар жүргізілген дипломатиялық қадамдар Абылайды өз заманының ірі қайраткерлері деңгейіне көтерді. Соның нәтижесінде 1771 жылы Мойынты өзенінің бойында қалмақтармен болған ауыр шайқаста Абылай әскері жаңа жеңіске жетті.
Ресеймен бірігу үдерісінің күрделі сипаты
Осы кезеңде Қазақстанның Ресеймен бірігу үдерісі шамамен бір жарым ғасырға жуық уақытқа созылып, негізінен аяқталды. Дегенмен, бұл үдерістің өзіндік ерекшеліктері көп болды: ол күрделі, ал кей тұстарда ішкі және сыртқы қайшылықтарға толы сипат алды.
- Қазақ жүздерін қосып алу әртүрлі сыртқы және ішкі шиеленістер жағдайында жүзеге асты.
- Кіші жүздің едәуір бөлігі және Орта жүздің кейбір аудандары ресейлік бодандықты өз еркімен қабылдады.
- Ал Орта жүздің үлкен бөлігі мен Оңтүстік Қазақстанның бірқатар аудандары патша үкіметінің әскери күштерінің көмегімен ғана қосылды.
Өткен шаққа жүгінудің мәні
Тарихтың шұғыл бұрылыстарында өткен шақ жандана түседі: біз оны бүгінгі күннің күрделі мәселелерін шешуге қажет белгілі бір кілт ретінде қабылдаймыз. Халық алдында тарихи таңдау мәселесі тұрған кезде өткенге жүгіну, тарих арқылы өзін-өзі тану — қалыпты әрі табиғи құбылыс.
Бұл мәтіндегі негізгі түйін: Абылай ханның беделі тек әскери жетістіктермен ғана емес, билікті ұйымдастырудағы ықпалымен және дипломатиялық икемімен де айқындалды. Ал Қазақстанның Ресеймен бірігуі біржақты емес, әр өңірде әртүрлі жағдайда жүрген күрделі тарихи үдеріс болды.