Философиядағы антропоцентристік бағыт
Негізгі мақсат және басты ұғымдар
Бұл мәтіннің негізгі мақсаты — ортағасырлық діни философияның шектеулерінен босай бастаған ғылым, білім және өнер салаларының дамуын талдап, Қайта өрлеу философиясының мәнін түсіндіру.
Негізгі түсініктер
- утопия
- эстетика
- ренессанс
- гуманизм
- антропоцентризм
- пантеизм
- концептуализм
Назар аударатын тақырыптар
- Қайта өрлеу философиясының ерекшелігі
- Философиядағы адам проблемасы және космологиялық ілімдер
- Дәуірдің көрнекті өкілдері
Негізгі идея
Қайта өрлеу — ескіні жай ғана қалпына келтіру емес, ойлау мен танымда жаңа ізденіске, тәжірибеге және адамның мүмкіндігін қайта бағалауға ұмтылу.
Дәуірдің тарихи алғышарттары
Қайта өрлеу дәуірінің философиясы шамамен XV–XVIII ғасырлар аралығын қамтиды. Бұл кезең — феодализмнің әлсіреп, буржуазиялық қатынастардың қалыптаса бастаған уақыты. «Қайта өрлеу» (ренессанс) ұғымы антикалық құндылықтар мен идеалдарды жаңаша пайымдап, мәдениет пен білімді қайта жандандыруды білдіреді.
Сауда жолдарының өзгеруі және географиялық жаңалықтар
XV ғасырдан бастап философия мен ғылымның дамуына ықпал еткен маңызды факторлардың бірі — Шығыс пен Батысты байланыстырған Жібек жолының рөлінің әлсіреуі. Шыңғыс хан шапқыншылықтарынан кейін Орта Азия, Таяу Шығыс және Шығыс Еуропадағы саяси-экономикалық өзгерістер бұл бағыттың бұрынғы маңызын төмендетті.
Нәтижесінде Батыс елдері Шығысқа жаңа жол іздеуге мәжбүр болды. Бұл қажеттілік жаңа географиялық ашылуларға, теңіз арқылы қатынастың дамуына түрткі болды: Америка ашылды, ал оңтүстік Африка арқылы Үндістан мен Қытайға теңіз жолы айқындалды.
Сауда бағыттарының жаңаруына байланысты Португалия мен Испания, кейінірек Нидерланды мен Англия күшейіп, ірі дамыған мемлекеттерге айналды. Шығыс пен Батыстың байланысы мәдениет пен ғылымның дамуын жеделдетіп, жан-жақты білімді тұлғалардың қалыптасуына жол ашты.
Схоластикадан еркін ойға: ғылымның тәуекелі
Қайта өрлеу дәуірінде ойшылдар мен ғалымдар ортағасырлық діни ұғымдар мен схоластикаға негізделген идеология шеңберін бұзып, көне грек және рим мәдениетіне бет бұрды. Дегенмен бұл бетбұрыс оңайға түскен жоқ: ғылыми ізденістер мен жаңа тұжырымдар инквизиция тарапынан қудалануға ұшырады.
Сервет ісі: ғылым үшін жазалау
Тарихи деректерде протестанттық қозғалыстың ықпалды тұлғаларының бірі Жан Кальвин испан дәрігері Мигель Серветтің қан айналымы туралы пікірі үшін қатал жазалауға ұшырауына ықпал еткені айтылады. Бұл оқиға сол дәуірде ғылыми ойдың қаншалықты қауіпті саналғанын көрсетеді.
Джордано Бруно: пантеизм және еркін ой
Инквизиция Джордано Бруноны (1548–1600) Рим алаңында тірідей өртеп өлтірді. Ол табиғат пен Құдайдың байланысын пантеистік тұрғыдан түсіндіріп: «Не табиғаттың өзі — Құдай, не Құдай — заттардың ішінен ашылған құдіретті күш» деген ой айтты. Бұл тұжырым Құдайды табиғаттан тыс, одан жоғары тұрған болмыс ретінде мойындамайтын бағытқа жақын еді, сондықтан аса қауіпті саналды.
Бруноның өсиет ретінде айтылған ойы еркін ойдың тоқталмайтынын меңзейді: оның өлімі адамзаттың жарқын болашаққа ұмтылысын тежей алмайды.
Николай Коперник: космологиялық төңкеріс
Николай Коперник (1473–1543) Жердің Күнді айналатынын ғылыми тұрғыдан негіздеп, гелиоцентрлік ілімнің қалыптасуына жол ашты. Бұл жаңалық әлемді түсіндірудегі бұрынғы көзқарастарға түбегейлі соққы болды.
Николай Кузанский және натурфилософиялық беталыс
Пантеистік және натурфилософиялық бағыттың іргетасын Николай Кузанский (1401–1464/1465) қалады. Ол философияның негізгі мәселесін идеалистік тұрғыдан шешіп, әлемді де, адамды да Құдай жаратты деп есептеді. Бірақ пантеистік ойды дамыта отырып, нәтижесінде Жаратушының табиғаттан тыс рөлін әлсірететін тұжырымдарға келді: пантеизмде Құдай табиғатпен біртұтас қарастырылады.
Шексіздік туралы күмән
Ол кеңістіктің шегі бар, дүниенің жаратылған нақты уақыты бар деген схоластикалық пікірге күмән келтіріп, әлемнің шексіздігі идеясын жақтады.
Таным туралы
Таным сезімнен басталып, ойлаумен толықтырылады; бұл екі процесс өзара бірлікте. Интеллект (сана) танымның жоғары деңгейі ретінде қарастырылады.
Қайшылықтардың бірлігі
«Шындықты алдын ала болжау» және «Білетін білместік туралы» еңбектерінде әлем құбылыстарының қайшылықтардан тұратынын көрсетуге ұмтылады.
Дүниетанымдық бағдар: адамға бетбұрыс
Қайта өрлеу философиясының дүниетанымдық бағдарындағы басты ерекшелік — адамға бетбұрыс. Антикалық философияда негізгі мәселе көбіне табиғат пен космологиялық құрылым болса, Қайта өрлеу дәуірінде қайырлы қоғам, адам қызметі және адам бақыты мәселелері алдыңғы қатарға шықты.
Философия ғылым ретінде түсіндіріліп, оның мақсаты — адамның өмірдегі орнын табуына көмектесу деп ұғынылды. Осы кезеңдегі ойлау бағыты антропоцентризм сипатында болды: басты тұлға Құдай емес, адам. Құдай дүниенің бастауы ретінде мойындалғанымен, адам дүниенің орталығы әрі жауапты әрекет иесі ретінде қарастырылды.
Дүниетанымдағы тағы бір маңызды сипат — гуманизм. Адам ерікті, өз болашағын өзі жасай алатын тұлға ретінде бағаланды. Сонымен қатар шығармашылық қызметке ерекше мән беріліп, әсемдік пен сұлулық идеалы мәдениеттің қуатты символына айналды.
Қайта өрлеу — жаңа ізденіс рухы
Бұл дәуір іс жүзінде ескіні жай ғана «реставрациялау» емес, жаңа идеялар мен тәжірибелерге ұмтылу болды. Адам мүмкіндігін кеңінен ашуға ұмтылған мәдени серпіліс ғылымды, өнерді және философиялық ойды жаңа деңгейге көтерді.
Өнер мен мәдениет гүлденуі
Қайта өрлеу дәуірінде ғылыммен қатар әдебиет, кескіндеме, мүсін өнері ерекше дамыды. Осы кезеңде Леонардо да Винчи, Микеланджело, Рафаэль, Сервантес, Данте сияқты әлемдік мәдениет тарихында із қалдырған тұлғалар шықты.
Адам
Құндылықтардың өзегіне адам тұлғасы, ар-ождан, еркіндік және жауапкершілік шықты.
Табиғат
Табиғатты бақылау, тәжірибе және математикалық дәлелдеулер күшейіп, космология жаңаша құрылды.
Сұлулық
Эстетика шығармашылықпен тығыз байланысып, гармония мен пропорция мәдени тілге айналды.
Тақырыпты пысықтауға арналған сұрақтар
- Философиядағы антропоцентристік бағыттың мәні неде?
- Философиядағы пантеизм қандай идеяларды біріктіреді?
- Адамға бетбұрыс Қайта өрлеу философиясының дамуына қандай жаңашылдық әкелді?