Қазақша рефераттар

Қылмыстық құқык ғылымында қылмысты жіктеу әрқилы

Қылмыстарды жіктеу және оның мәні

Заң әдебиеттерінде қылмыстарды жіктеу мәселесіне айтарлықтай көңіл бөлінеді. Қылмыстарды жіктеу нақты қылмысты оның әлеуметтік мәніне, қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне, кінәнің нысанына, саралануына және тағайындалатын жазаға қарай санаттарға бөлуге мүмкіндік береді. Сондықтан ол қылмыстық құқықта негізгі ұғымдардың бірі болып саналады.

Қылмыстарды жіктеу құқықтың бірнеше саласын (қылмыстық құқық, қылмыстық іс жүргізу, қылмыстық-атқару құқық) қамтитындықтан, кешенді сипатқа ие және криминология, криминалистика сияқты ғылымдармен де байланысты қарастырылады. Алайда қоғамдық қауіпті әрекеттердің қылмыс ретінде танылатын шеңберін айқындау тікелей қылмыстық құқықтың міндеті болғандықтан, бұл ең алдымен қылмыстық-құқықтық жіктеу.

Жіктеу ұғымының теориялық қырлары

Қылмыстық құқық теориясында жіктеу ұғымы үш қырынан қарастырылады:

  1. Жіктеулерді құру рәсімдері (өлшемдерді таңдау, топтастыру қағидалары).
  2. Құрылған жіктеулердің өзі (санаттар, тараулар, топтар).
  3. Жіктеулерді пайдалану рәсімдері (құқық қолдануда қолдану тәртібі).

Қылмыстарды жіктеудің негізгі өлшемдері

1) Қылмыс объектісі бойынша

Қылмыс объектісіне қарай ҚР Қылмыстық кодексінің Ерекше бөлімі тарауларға бөлінеді: әр тарау белгілі бір тектес объектілерге қол сұғатын әрекеттер үшін жауаптылықты қарастыратын нормаларды біріктіреді. Бұл құрылым құқық қолданушыға кодекспен жұмыс істеуді жеңілдетіп қана қоймай, әрекеттің мәнін дұрыс бағалауға және саралауға мүмкіндік береді.

Мысал ретінде интеллектуалдық меншік құқықтарын бұзу туралы норманың орналасуын атауға болады: ҚР заңнамасында ол меншікке қарсы қылмыстар жүйесінде қарастырылып, жеке тұлғамен бірге заңды тұлғалардың да мүдделері қорғалатынын көрсетеді. Басқа құқықтық жүйелерде дәл осы әрекет өзге объектіге (жеке құқықтар мен бостандықтар) қарсы қылмыстар құрамында орналасуы мүмкін, бұл қорғау акцентінің өзгешелігін білдіреді.

2) Кінә нысаны бойынша

ҚР ҚК Ерекше бөліміндегі әрекеттер кінә нысанына қарай қасақана және абайсызда жасалған қылмыстарға бөлінеді. Бұл бөлу бірқатар заңды салдарға әкеледі:

  • Қоғамдық қауіптілікті бағалау: абайсызда жасалған қылмыс ауыр немесе аса ауыр санатқа жатпайды; қылмыстың қайталануы көбіне қасақана қылмыстармен байланыстырылады.
  • Жаза саясаты: қасақана қылмыстар үшін, әдетте, қатаңырақ жаза көзделеді.
  • Жазаны өтеу жағдайлары: абайсызда істелген қылмыс бойынша жазаны өтеу түрі қасақана қылмыспен салыстырғанда өзгеше болуы мүмкін.
  • Босату институттары: қылмыстық жауаптылықтан немесе жазадан босатудың шарттарына әсер етеді.

Қоғамдық қауіптілік: сипат және дәрежесі

Ғалымдардың басым бөлігі қылмыстарды жіктеудің өлшемдік негізі ретінде қоғамдық қауіптілікті алады. 1997 жылғы ҚР ҚК-де қылмыстарды санаттарға бөлуде екі өлшем ерекше аталады: қоғамдық қауіптілік сипаты және қоғамдық қауіптілік дәрежесі.

Қоғамдық қауіптілік сипаты (сапалық белгі)

Бұл өлшем қылмыстың әлеуметтік мәнін көрсетеді және, әдетте, қол сұғылатын объектінің құндылығы, келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері, сондай-ақ кінә нысаны арқылы айқындалады. Дәл осы белгі бойынша бір тараудағы қылмыстар өзге тараулардағы қылмыстардан (мысалы, меншікке қарсы қылмыстар мен экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар) ажыратылады.

Қоғамдық қауіптілік дәрежесі (сандық белгі)

Бұл өлшем нақты әрекеттің қаншалықты қауіпті екенін білдіреді. Ол қылмыс құрамының ерекшеліктеріне, саралаушы мән-жайларға, қылмыстық ниетті іске асыру деңгейіне, қатысушылардың болуына және әрекеттер көптігіне байланысты бағаланады. Мысалы, адам өлтіру құрамдары негізгі, ауырлататын және жеңілдететін мән-жайларға қарай бірнеше түрге бөлінеді, бірақ қандай жағдайда да адам өмірі бірдей құқықтық құндылық ретінде қорғалады.

ҚР ҚК 10-бабы: қылмыстардың 4 санаты

ҚР ҚК 10-бабына сәйкес қылмыстар қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне қарай төрт санатқа бөлінеді. Санаттаудың іс жүзіндегі өлшемі көбіне жазаның түрі мен шегі (әсіресе бас бостандығынан айыру) және кінә нысаны арқылы көрініс табады.

Онша ауыр емес қылмыс

Ең ауыр жаза ретінде 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделген қасақана әрекет, немесе 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделген абайсыз әрекет.

Ауырлығы орташа қылмыс

Ең ауыр жаза ретінде 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделген қасақана әрекет, немесе 5 жылдан астам бас бостандығынан айыру көзделген абайсыз әрекет.

Ауыр қылмыс

Қасақана жасалып, ең ауыр жаза ретінде 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделетін әрекет. Іс жүзінде бұл санатқа көбіне 5–12 жыл аралығындағы бас бостандығынан айыру қарастырылған құрамдар жатады.

Аса ауыр қылмыс

Ең ауыр жаза ретінде 12 жылдан астам бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы көзделген қасақана қылмыс.

Санаттарға бөлудің практикалық салдары

Қылмысты белгілі бір санатқа жатқызу сот тәжірибесінде және қылмыстық саясатта көптеген шешімдерге әсер етеді. Мысалы, ол:

  • қылмыстың қайталануын бағалауға;
  • жазаны өтеу режимін айқындауға;
  • жазаны жеңілдету/ауырлату мән-жайларын қолдануға;
  • қылмыстық жауаптылықтан немесе жазадан босату шарттарына;
  • шартты түрде соттауды сақтау не жою мәселесіне;
  • ескіру мерзімдері мен соттылықты жою мерзімдерін есептеуге ықпал етеді.

Қылмысты құрам элементтері және өзге белгілер бойынша жіктеу

Объективтік жағы бойынша

  • Белсенді әрекет және әрекетсіздік арқылы жасалатын қылмыстар
  • Аяқталған және аяқталмаған (дайындалу, оқталу)
  • Материалдық, формальды және қысқартылған құрамдар
  • Созылмалы және жалғаспалы қылмыстар
  • Қарапайым және күрделі қылмыстар

Субъектісі бойынша

Қылмыстық жауаптылық, жалпы ереже бойынша, белгілі бір жастан басталады (кейбір құрамдар үшін 14 жастан, көпшілік үшін 16 жастан). Жекелеген санаттағы құрамдарда жауаптылықтың басталу жасы жоғары болуы мүмкін. Сондай-ақ қылмыстар жалпы субъект және арнайы субъект арқылы жасалатын болып бөлінеді: арнайы субъект жалпы белгілерден бөлек қосымша сипаттамаларға ие болады.

Субъективтік жағы бойынша

Қылмыстар кінә нысанына қарай қасақана және абайсыз болып бөлінеді. Қасақаналықтың өзі кейде ниеттің пайда болуына қарай: алдын ала ойластырылған, кенеттен пайда болған, қызбалық күйдегі, айқын немесе белгісіз ниет түрлерінде көрініс табуы мүмкін. Кейбір құрамдар тікелей де, жанама да ниетпен жасалуы ықтимал, ал жекелеген құрамдарда қасақаналықпен де, абайсыздықпен де жасалу мүмкіндігі қарастырылады. Бұл айырмашылықтар жаза қатаңдығына және құқықтық салдарға тікелей әсер етеді.

Негізгі, жеңілдетілген және ауырлатылған құрамдар

Қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне қарай бір қылмыс бірнеше құрамға бөлінуі мүмкін: негізгі құрам, жеңілдететін мән-жайлармен және ауырлататын мән-жайлармен көзделген құрамдар. Мысалы, адам өлтіру қылмысы негізгі құрамда да, жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар болғанда да әртүрлі баптар мен бөліктер бойынша саралануы мүмкін.

Қорытынды: жіктеудің құқықтық салдары

Қылмыстық заңнамамен жауаптылық көзделетін барлық қылмыстарға ортақ белгі — олардың қоғамдық қауіптілігі және қылмыстық заңға қайшылығы. Осы белгілердің әлеуметтік табиғаты мен қауіптілік деңгейіне қарай қылмыстарды санаттарға бөлу құқық қолдануда маңызды рөл атқарады: ол қылмыстық жауаптылыққа тарту, жаза тағайындау, әрекетті саралау, сондай-ақ жауаптылық пен жазадан босату шарттарын айқындауға мүмкіндік береді.

Төрт санатқа бөлу (онша ауыр емес, ауырлығы орташа, ауыр, аса ауыр) құқық бұзушыға қатысты әділетті құқықтық ұстаным қалыптастыруға және әр істің мән-жайын ескере отырып, заңда көзделген шешімдерді дәл қолдануға жағдай жасайды.