Жіктеу белгілері
Мемлекеттің нарықтық экономикадағы рөлі
Мемлекет нарықтық экономиканың «сыртқы жүйесі» емес, оның құрамдас бөлігі болғандықтан, ұдайы өндіріс үдерісінің әртүрлі салаларына тұрақты түрде ықпал етеді. Экономиканы мемлекеттік реттеу — мемлекеттік құқықты мекемелер мен қоғамдық ұйымдардың өзгермелі жағдайларға бейімделу үшін әртүрлі әрі өзара байланысты реттегіштерді қолданып, заң шығарушы, атқарушы және бақылау сипатындағы типтік шараларды іске асыру жүйесі.
Маңызды міндет: кәсіпорын қызметіндегі дағдарыстық құбылыстардан өтуге жағдай жасау. Бұл міндет дағдарысты мемлекеттік реттеу шараларын әзірлеу және жүзеге асыру арқылы шешіледі.
Дағдарысты мемлекеттік реттеудің мазмұны
Дағдарысты мемлекеттік реттеу — нормативтік сипаттағы құбылыс. Ол кәсіпорын қызметін талдауды, нақты әрі ашық мақсаттар қоюды және дағдарыстық жағдайды мүмкіндігінше оң бағытқа өзгертетін құралдарды таңдауды қамтиды. Дамыған елдердің тәжірибесі көрсеткендей, қолданылатын тәсілдерде ортақ белгілер болғанымен, әр мемлекеттің заңнамасы ұлттық экономиканың ерекшеліктерін, қалыптасқан менталитетті және этикалық дәстүрлерді ескереді.
Зерттеу фокусы
Нарықтық экономикасы бар, өтпелі экономикасы бар елдердің және Қазақстан Республикасының тәжірибелерін салыстыра отырып, кәсіпорын үшін ұтымды тұстарды анықтау және дағдарысқа қарсы құқықтық тетіктерді белгілі бір белгілері бойынша жіктеу маңызды.
Төлем қабілетсіздік: бағалау белгілері және елдік айырмашылықтар
Ортақ түсінік бойынша, банкроттықтың ресми белгісі — борышкердің ақшалай міндеттемелерін және өзге талаптарды орындауға қабілетсіздігі, яғни төлем қабілетсіздік. Алайда дағдарысты мемлекеттік реттеу үдерісін бастауға негіз болатын өлшемдер елдер бойынша айтарлықтай өзгереді.
Нарықтық экономикасы бар елдер
- Германия: кәсіпорын тез өтімді қаражаттар есебінен айтарлықтай соманы 1 ай ішінде өтей алмаса.
- Франция: несиегер куәландырған төлемді тоқтату фактісі.
- Англия: бір немесе бірнеше қарыз бойынша кемінде 750 фунт стерлинг берешек.
- АҚШ: кемінде 5 мың доллар берешек.
Өтпелі және бұрынғы социалистік елдер
- Болгария: 60 күн бойы міндеттемелер орындалмаса (шотта қаражат болмағандықтан).
- Венгрия: мойындалған қарызды 60 күн ішінде немесе талаптан кейін 30 күнде төлемей, себептерді кредиторға ұсынбаса.
- Румыния: мерзім 30 күнтізбелік күн.
- Чехия және Польша: бірнеше кредитор алдында міндеттемелерді орындай алмау.
- Ресей және Қазақстан: 3 ай ішінде міндеттемелер бойынша төлемнің жүргізілмеуі.
Ескерту: ресми белгілермен қатар, ықтимал банкроттықты білдіретін ресми емес (ерте ескерту) белгілері де болады. Олар қаржылық, операциялық және басқарушылық тәуекелдердің жинақталуын көрсетеді.
Германия тәжірибесі: қатал тәртіп және санацияға басымдық
Германия экономикасына өнеркәсіптің жоғары шоғырлануы және дамыған инфрақұрылым тән: жылжымайтын мүлік, ақпарат, технология, қаржы және бағалы қағаздар нарықтары өзара тұтас жүйе құрайды. Мұндай орта бизнестің жоғары ұйымдасуын күшейтеді, сонымен бірге ұйымдастыру шығындарын да арттырады. Нәтижесінде төлем қабілетсіз кәсіпорындарды басқару тетіктері нақты әрі қатаң құрылымдалады.
Санация шарттары
- Тікелей мемлекеттік қаржыландыру көбіне аймақтық маңызы бар аса ірі зауыттарға ғана қолданылады.
- Банктік несиелер бойынша мемлекеттік кепілдіктер — кең таралған құрал.
- Кредиторлар капиталын қайтаруға сенімді болғанда санация жүргізіледі.
- Кемінде 35% кредиторлық борышты жабу және менеджмент құрамын ауыстыру/оңтайландыру — жиі қойылатын талап.
Конкурстық өндіріс және кезектілік
- Конкурстық өндірісті ашуға кредитордың немесе борышкердің арызы негіз болады.
- Басшылықтың арызды уақытында бермеуі қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылуы мүмкін.
- Басқарушы кредиторлар жиналысының бақылауымен әрекет етеді.
- Қарызды өтеу кезектілігі: салықтар → әлеуметтік төлемдер (еңбек ақы т.б.) → басқа кредиторлар.
Дағдарыс себептерін кешенді талдау бағыттары
Германияда кәсіпорынның нақты қаржылық жағдайы қатаң критерийлермен ғана емес, дағдарыс себептерін көпбағытты талдау арқылы айқындалады:
- Құқықтық жағдай: ұйымдық-құқықтық нысан, құрылтай құжаттары, құқықтық орта.
- Өндіріс және өткізу: филиалдар орналасуы, өндірістік бағдарлама, өткізу тиімділігі.
- Материалдық ресурстар: қорлар, айналым қарқыны, жеткізу келісімшарттары, шикізат сапасы мен құны.
- Қаржы және жоспарлау: активтердің өтімділігі, нарықтық құны, капитал құрылымы, қаржыландыру көздері.
- Ұйымдастыру және менеджмент: басқару тиімділігі, құрылымның ұтымдылығы, кадр біліктілігі, ақпарат ағындары.
- Сыртқы орта: салалық ахуал, бәсеке, аймақтың саяси-әлеуметтік тұрақтылығы, халық төлем қабілеті, экологиялық шектеулер.
Осы факторлар мен заңнамалық өлшемдердің жиынтығы кәсіпорынның төлем қабілеттілігін анықтап, құрылымын қайта құру нысандары бойынша шешім қабылдауға негіз болады.
Италия тәжірибесі: құқықтық режимдердің көп нұсқалығы
Италияның банкроттық туралы заңнамасы дағдарысты реттеудің бірнеше құқықтық режимін ажыратады. Бұл режимдер дәрменсіз фирмаларды құрылымдық қайта құрудың қатаң шараларын реттеуге бағытталған.
Негізгі құқықтық нормалар
- Банкроттық: басқару және бақылау функцияларын меншік иесінен алып, мүлікті тікелей сатуға дейін баратын ең қатаң шара.
- Кредиторлармен келісім: міндеттемелерді кейінге қалдыру, кепілдіктер ұсыну арқылы ымыраға келу.
- Бақыланатын басқару: сот бақылауымен басқаруды сақтай отырып, дәйекті санация жоспары бар кәсіпкерге төлем мерзімін екі жылға дейін ұзарту мүмкіндігі.
- Басқару органдарын күштеп тарату: стратегиялық маңызы бар кәсіпорындарда қаржылық дағдарыс кезінде мүлікті тарату және мемлекеттік басқаруды әкімшілік тәртіппен тоқтату.
Әлеуметтік қорғау бағыты
Италияда заңнама тұрақты жетілдіріледі, мақсаттарының бірі — кәсіпорын банкротқа ұшыраған жағдайда азаматтарды әлеуметтік қорғау шараларын кеңейту. Германияға қарағанда, Италияда әлеуметтік-экономикалық реттеудің икемді нұсқалары көбірек қолданылады.
Мемлекеттік қатысу тетігі
Мемлекет қаржылық қиындық көріп отырған жеке компаниялардың жарғылық капиталына үлеспен кіріп, санациялық іс-шараларды қаржыландыруы мүмкін. Бұл құрал тек нақты дағдарыстағы кәсіпорындарға қолданылады, сондықтан алдын ала диагностика және төлем қабілеттілігін негізді көрсеткіштермен бағалау шешуші мәнге ие.
Италиядағы дәрменсіздікті айқындау көрсеткіштері
- Өмірді сақтандыру компанияларында міндетті резервтер кепілдігі есебінен ұсынылатын активтердің жеткіліксіздігі.
- Банктер немесе кооперативтік типтегі несие мекемелерінде жарғылық капиталдың үштен бірінің жоғалуы.
- Басқа типтегі несие мекемелерінде мүліктің жартысының жоғалуы (қалған бөлігі қарыздарды жабуға жеткілікті болса да).
Чехия тәжірибесі: оңалту мерзімі және бақылау
Чехия Республикасында өтпелі кезең күрделілігіне қарамастан, дағдарыс кезінде кәсіпорын қызметін реттеу өркениетті бәсекенің және мемлекеттік реттеудің ажырамас элементі ретінде қалыптасты. Банкроттық туралы шешімді конкурстық сот қабылдайды, ал үдеріс көбіне оңалту мерзімін қамтиды.
Конкурстық өндірістің логикасы
- Оңалту мерзімі әдетте 3 ай: осы уақытта кредиторлар талаптары уақытша тоқтайды.
- Кредиторлар комитеті кәсіпорын жұмысын бақылау нысанын анықтай алады.
- Төлем қабілеттілігі қалпына келмесе, төлемдер борышкер мүлкін сатудан түскен қаражат есебінен өтеледі.
- Еңбек талаптары (және конкурстық басқарушының еңбекақысы) басымдыққа ие болуы мүмкін.
Қосымша ерекшеліктер
- Егер қарыздарды бөліп өтеу туралы шешім қабылданбаса, банкроттың өзі сотқа мәжбүрлеп өтеу рәсімін ұсына алады (кредиторлардың белгілі бір бөлігі келіскенде).
- Мемлекеттік кәсіпорындарды банкрот деп танудың ерекше тәртібі болуы мүмкін (уәкілетті министрлік шешімі, қорғау мерзімі және т.б.).
- Мемлекет қарыздары бойынша субсидиарлық жауаптылықты өз мойнына алатын кәсіпорындарға заң қолданылмауы ықтимал.
Дәрменсіздіктің жалпы белгісі көбіне кредиторлық қарыздардың кәсіпорынның таза активтерінен жоғары болуы ретінде анықталады.
АҚШ және Жапония: дағдарысқа қарсы саясаттың кең өрісі
АҚШ: жұмыспен қамту және институционалдық үйлестіру
АҚШ-та дағдарысқа қарсы мемлекеттік реттеу еңбек нарығы заңнамасын жетілдірумен, әсіресе жастарға жұмыс орындарын көбейтумен, аймақтық құрылымдық бағдарламалар әзірлеумен байланысты. Сонымен қатар, мемлекеттік ұйымдардың экономикалық саясаттағы қызметтерін ғылыми негізделген үйлестіру маңызды бағыт ретінде қарастырылады; осы мақсатта реттеуді жетілдіру жөніндегі Президенттік кеңес сияқты құрылымдар құрылады.
- Жастарды жұмыспен қамту, кәсіптік оқумен ұштастыру, жеке кәсіпкерлікті ынталандыру.
- Экспорт рөлін арттыру, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің бәсекеге қабілеттілігін күшейту.
Жапония: дағдарыс кезеңіндегі орталықтандыру және сапа серпілісі
Экстремалды даму кезеңдерінде дағдарысқа қарсы мемлекеттік басқару күшейеді: кәсіпорындар мен салаларды бақылаудан бастап, өндіріс пен өнімді бөлу салаларында орталықтандырылған әкімшілік ықпалға дейін. Соғыстан кейінгі жылдары Жапонияда қорларды бөлу, айналыс үдерісін қатаң реттеу, баға белгілеу мен табыс саясаты жүйелері және кей салаларды тікелей мемлекеттік басқару кең қолданылды.
Сапа мәселесін шешуде 1950 жылы шақырылған профессор Э. Демингтің «жапон сапасы әлемде ең алдыңғы бола алады» деген тұжырымы кейін тәжірибеде расталды.
Жекешелендіру және ұлттық ерекшеліктер
Кей елдер дағдарыстың алдын алу немесе салаларды дағдарыстан шығару мақсатында жекешелендіру бағдарламаларын әзірлейді. Мұндай шаралардың түпкі мақсаты — кәсіпорындардың жаңа, жетілдірілген құрылымдарын қалыптастыру, бәсекеге қабілеттілігін және тиімділігін арттыру.
Елдер бойынша сипат
- Ұлыбритания: бірыңғайлылық және жүйелілік.
- Германия: сақтық және рәсімдердің қатаңдығы.
- Италия: айқын прагматизм және көп режимді құқықтық құралдар.
- Чехия: мемлекеттің жеке меншік секторындағы үлесін қысқарту, мемлекеттік мүлік үлесін 10–15% деңгейіне жеткізу мақсаты.
Банкроттық заңнамасының эволюциясы және жауапкершілік
Дамыған елдерде банкроттық туралы заңнамалық негіздердің мұқият әзірленуі және үнемі жаңартылып отыруы — экономиканы мемлекеттік реттеудің көпжылдық тәжірибесіне сүйенеді. Дегенмен мазмұндағы ортақтыққа қарамастан, әр мемлекеттің экономикасына тән ерекшеліктер сақталады.
АҚШ: қасақана банкроттық
Үлгілік қылмыстық кодексте «төлем қабілетсіздік жағдайындағы жалғандық» туралы бап ұсынып, кәсіпорынды әдейі банкроттыққа ұшыратқан тұлғалардың жауапкершілігін нақтылауды көздейді.
Франция: субъектілер шектеуі
Француз құқығында дәрменсіздік ұғымы кей жағдайларда белгілі санаттағы тұлғаларға (сауда қызметімен байланысты субъектілерге) ғана қолданылуы мүмкін.
Швеция: әрекет үшін жауаптылық
Қылмыстық кодексте төлем қабілетсіздікке әкелетін әрекеттер жасаған борышкердің жауаптылығы қарастырылады.
Ұлттық механизмдердің жіктелуі
Елдердегі дағдарысқа қарсы мемлекеттік механизмдер бір-біріне толық ұқсамайды, сондықтан бірегей стандарт әлі қалыптаспаған. Шартты түрде заңнамаларды мүдде басымдығына қарай жіктеуге болады:
- Борышкерді қорғауға бейім құқықтық модельдер.
- Бейтарап немесе тараптар мүддесін тең ұстауға тырысатын модельдер.
- Кредитор талаптарын барынша қанағаттандыруға бағытталған радикалды модельдер.
Ресей және Қазақстан контексті: үш айлық өлшем және сауықтыруға басымдық
Ресей Федерациясында кәсіпорындардың төлем қабілетсіздігі (банкроттығы) туралы заң алғаш рет 1992 жылы қабылданып, кейін бірнеше рет өзгертілді; 1998 жылы заң қайта қабылданды. Бұл құқықтық өрісте банкроттық — арбитраждық сот немесе борышкердің жариялауы арқылы кредиторлар алдындағы ақшалай міндеттемелерді және (немесе) міндетті төлемдерді толық көлемде қанағаттандыра алмау ретінде түсіндіріледі.
Негізгі рәсімдік параметрлер
- Белгі: заңды тұлғаның 3 ай бойы төлемдерді жүзеге асыра алмауы.
- Қаралатын орын: кәсіпорынның құрылтай құжаттарында көрсетілген орналасқан жері бойынша.
- Шектік талап: борышкердің жиынтық қарызы ең төменгі еңбекақының 500 есесінен асса, сотқа жүгінуге негіз болуы мүмкін.
- Ниет: заң кәсіпорынды міндетті түрде таратуға емес, мүмкіндік болса сауықтыруға бағдарланады.
Конкурстық басқару
Егер сауықтыру мүмкіндігі болса, арбитраждық сот борышкер мүлкін басқаратын конкурстық басқарушыны тағайындайды. Басқарушы кредиторлар комитеті бекіткен жоспар бойынша сауықтыру шараларын жүзеге асырады.
Мерзім, әдетте, 12 айдан аспайды, ерекше жағдайларда 6 айға ұзартылуы мүмкін.
Санацияның екі түрі
- 1-түр: қарызды қайта ұйымдастыруға бағытталады, заңды тұлғаның мәртебесі өзгермейді (дағдарыс уақытша деп бағаланса қолданылады).
- 2-түр: заңды тұлғаның мәртебесі, меншік түрі және ұйымдық-құқықтық нысаны өзгертіледі.
Қорытынды тұжырым
Дағдарысты мемлекеттік реттеу — экономиканың орнықтылығын сақтауға бағытталған көпқұралды жүйе. Әлемдік тәжірибе бірдей мақсаттарға (төлем қабілеттілікті қалпына келтіру, әлеуметтік қорғау, кредитор мүддесін сақтау, нарық тәртібін қамтамасыз ету) әртүрлі құқықтық және институционалдық жолдармен жететінін көрсетеді. Сондықтан тиімді модель әр елдің экономикалық құрылымына, құқықтық мәдениетіне және әлеуметтік басымдықтарына сай бейімделген кезде ғана нәтижелі болады.