Байқоңыр ғарыш ракеталарын ұшырған кезден бастап
Байқоңыр: бүгінгі мәселе және экологиялық салдар
Байқоңыр — 1955 жылы негізі қаланған, Қазақстан аумағындағы әлемге белгілі ғарыш айлағы. Ол Қызылорда облысында орналасқан. Байқоңырдан кезінде «Восток», «Восход», «Союз», «Прогресс» сияқты Кеңес Одағының ғарыш кемелері мен «Салют» орбиталық станциялары және өзге де көптеген аппараттар ұшырылды. Ұзақ уақыт бойы басқарылатын кемелердің ғарышқа ұшуы негізінен осы айлақ арқылы іске асырылды.
Кейінгі кезеңдерде Байқоңыр Ресейге жалға беріліп, әртүрлі тасымалдаушы зымырандарды ұшыру инфрақұрылымы сақталды. Айлақта ауыр және орта класты зымырандарды ұшыру мүмкіндігі болды, сондай-ақ халықаралық жобаларға қатысты құрастыру жұмыстарының басталғаны да белгілі. Қырық бес жыл ішінде Байқоңырдан мыңнан астам зымыран ұшырылған.
Неге бұл тақырып өзекті?
Ғарышты игеру ғылыми-техникалық прогресті жеделдетіп, жаңа зерттеу құралдары мен әдістерін қалыптастырады. Ол адамзаттың дүниетанымдық мүмкіндігін кеңейтіп, қоршаған әлем туралы түсініктің жаңаруына ықпал етеді.
Алайда ғарышты қарқынды игеру экологиялық тәуекелдерді де күшейтеді: зымыран сатыларының құлау аймақтары, атмосфера мен жерге жақын кеңістіктің ластануы, отын жану өнімдерінің ауаға және озон қабатына әсері — соның айқын мысалдары.
Экологиялық проблемалардың негізгі бағыттары
1) Зымыран сатылары мен фрагменттерінің құлау аймақтары
Ғарыш аппараттарын ұшыру үшін тасымалдаушы зымырандар қолданылғанда, ұшу трассасы бойында бөлініп шығатын бөлшектер — пайдаланылған сатылар мен конструкция фрагменттері — жерге құлайды. Бұл құлау аймақтарының бүлінуіне және экологиялық қауіп-қатердің артуына әкеледі.
Мәселе әсіресе зымыран трассаларының Қазақстанның халық шаруашылығында қолданылатын жайылымдар мен шабындықтар арқылы өтуімен күрделене түседі. Бұқаралық ақпарат құралдарында да бір кездері: жердің едәуір бөлігі металл сынықтары мен қоқыс тастайтын алаңға айналғаны, ал шаруашылық айналымынан шыққан жерлердің экономикалық залалы өте жоғары болғаны айтылған.
Тәжірибеден мысал
1990 жылдары кей өңірлерде ғарыш қалдықтарын жинау және залалсыздандыру үшін арнайы бөлімшелер құрылып, авиация мен жерүсті техникасы тартылған. Дегенмен Одақ тарағаннан кейін мұндай жұмыстар барлық аймақта толық аяқталмай қалды.
Қауіптің сипаты
Құлаған бөлшектер тек механикалық зиян келтірмейді: олар топырақты, өсімдік жамылғысын және кей жағдайда су көздерін ластауы мүмкін.
Апаттық оқиғалар туралы деректер
Соңғы онжылдықтарда сенімді саналған ауыр класты «Протон» тасымалдаушы зымыранына қатысты апаттар тіркелген. Мысалы, 1999 жылғы 5 шілдеде Байқоңырдан ұшырылған зымыран жоғары биіктікте апатқа ұшырап, бөлшектері Қарқаралы даласына құлағаны айтылады.
Сол жылдың қазан айында «Экспресс–2» серігімен ұшырылған «Протон» старттан кейін шамамен 220 секунд өткен соң жарылып, Жаңаарқа маңына металл бөлшектері шашылған. Бөлшектердің елді мекеннің дәл үстіне түспеуі — ауыр зардаптың алдын алған кездейсоқтық ретінде бағаланады.
Осындай жағдайлардан кейін ұшу бағытын өзгерту, қауіпсіздік талаптарын күшейту және зымырандардың сенімділігін арттыру мәселелері күн тәртібіне шықты.
2) Ракета отыны жану өнімдерінің атмосфераға әсері
Екінші ірі мәселе — тасымалдаушы зымырандарды қолдану кезінде отын жану өнімдерінің қоршаған ортаға тигізетін ықпалы. Қуатты зымырандар ұшырылғанда ионосферада уақытша өзгерістер байқалатыны белгілі: ракета ізі маңында электрондар концентрациясы төмендеп, ірі аумақта ұйытқулар пайда болуы мүмкін.
Жану өнімдерінің бір бөлігі Жерге жақын қабатта жинақталып, бұлт қабатына әсер етеді, кей жағдайда қышқылды жаңбыр қаупін күшейтеді және старт аймағындағы ауа райының құбылмалылығын арттыруы ықтимал. 15–50 км биіктіктегі ластану атмосфераның тұрақты қабаттарына байланысты ұзақ сақталуы мүмкін.
Бұл биіктікте тіршілік үшін аса маңызды озон қабаты орналасқан. Зиянды компоненттердің озонға әсері — жалпы планеталық деңгейдегі күрделі мәселе. Озон мөлшерінің азаюы ультракүлгін сәулеленудің артуына әкеліп, адам денсаулығына қосымша қауіп төндіреді.
3) Уытты отын және жергілікті тәуекелдер
Кейбір тасымалдаушы зымырандарда қолданылатын отын түрлері ерекше уыттылығымен белгілі. Мәтінде «Протон» зымыраны отыны ретінде симметриялы емес диметилгидразин (гептил) аталады. Мұндай заттардың апат кезінде немесе сатылар құлаған кезде топыраққа сіңуі экожүйелерге ұзақ мерзімді залал келтіруі мүмкін.
Жалпы, бірінші сатының өзі пайдаланылмаған отынның белгілі бір қалдығымен бірге құлап, оның топыраққа сіңуі ықтимал екені айтылады. Мұндай факторлар ауыл шаруашылығына, жайылым мен су көздерінің қауіпсіздігіне, сондай-ақ халық денсаулығына тікелей әсер етеді.
Денсаулыққа қатысты алаңдаушылық
Озон мөлшерінің азаюы ультракүлгін сәулеленудің күшеюіне әкелетіні, ал ол өз кезегінде тері аурулары қаупін арттыратыны туралы деректер келтіріледі. Ультракүлгін сәулеленудің артуы иммундық жүйеге әсер етіп, жұқпалы және тері ауруларына бейімділікті күшейтуі мүмкін.
Сондай-ақ аймақта ұзақ жылдар бойы өмір сүріп келе жатқан халықтың денсаулық көрсеткіштерін тұрақты әрі ашық мониторингтен өткізу қажеттігі атап өтіледі.
Мәтінде тағы бір жергілікті ерекшелік көрсетіледі: ұшырылымдардан кейін бірнеше күн бойы күшті жел тұрып, шаң-тозаң көтеріліп, ауа райы күрт өзгеретіні туралы байқаулар бар. Мұндай жағдайда шаң-тозаңмен бірге биологиялық тасымалдаушылардың таралу қаупі және Арал теңізі табанынан көтерілетін тұзды-аэрозольдердің жақын маңдағы аймақтарға түсу ықтималдығы сөз болады.
Зерттеулер және басқарушылық ұсыныстар
1990 жылдары қоршаған ортаға әсер туралы объективті дерек алу үшін ғылыми ұйымдар бірлесіп зерттеу жұмыстарын жүргізгені айтылады: ұшырылым кезінде төменгі атмосфера мен ионосфералық плазманың реакциясы қарастырылып, аурулар статистикасын жинақтауға талпыныс жасалған. Нәтижелер толық әрі ұзақ мерзімді деректерге сүйеніп тереңдетуді қажет еткенімен, олар бірқатар практикалық қорытындылар ұсынуға мүмкіндік берген.
Ұсынылған шаралар
- Ұшырылым жиілігін халықаралық нормаларға сай шектеу және ұшу уақыты туралы алдын ала хабарлау.
- Ғарыш аппараттарының сенімділігі мен ұзақ жұмыс істеу мүмкіндігін арттыру.
- Старт алдындағы технологиялық процестерге қатаң экологиялық бақылау енгізу.
- Қолданыстағы тасымалдаушы зымырандарға экологиялық паспорттандыру жүргізу.
- Техногендік ықпалды бақылаудың тиімді әдістерін әзірлеу және тұрақты мониторинг жүргізу.
- Құлау аймақтары үшін жергілікті өңірлерге өтемақы төлеу және қаражатты экология, медицина, экономикаға бағыттау.
- Айлақта конверсия және экология бойынша маманданған орталық құру.
Ақпараттың ашықтығы және хабарлау тәртібі
Мәтінде маңызды мәселе ретінде ұшырылымдар туралы деректердің уақытылы хабарланбауы айтылады: жоспарлы ұшулар алдын ала белгілі болғанымен, коммерциялық ұшырылымдар бойынша ақпарат әрдайым қолжетімді бола бермейді. Экологиялық қауіптерді басқару үшін халыққа ашық ақпарат пен тұрақты түсіндіру жұмыстары қажет: аймақ экологиясын жақсарту шаралары, зиянды әсерлерден сақтану жолдары, медициналық алдын алу және мониторинг нәтижелері жүйелі түрде жарияланып отыруы тиіс.
Қазақстан–Ресей келісімдері және аймаққа қолдау
2001 жыл қарсаңында Қазақстан мен Ресей ғарышты игеру бойынша бірлескен жұмысқа қатысты бағдарламаға қол қойғаны көрсетіледі. Құжатқа сәйкес Ресей Байқоңырды жалға алу төлемін жыл сайын 115 млн АҚШ доллары көлемінде төлеп, бұдан бөлек инфрақұрылымды ұстау мен дамытуға жыл сайын 50 млн доллар аудару көзделген. Сонымен қатар Байқоңырға қызмет ететін мамандар тұратын қаланың тіршілігін қамтамасыз ету шығындары да Ресей тарапына жүктелген.
Бағдарламада Қазақстан ғарышкері Талғат Мұсабаевтың жоспарланған ұшуларына дайындыққа қолдау көрсету мәселесі де қарастырылған. Ең өзектілерінің бірі — Байқоңырға жақын аудандардағы жердің экологиялық ахуалын жақсарту бойынша нақты іс-шараларды белгілеу.
Қорытынды
Байқоңыр — адамзаттың ғарыш дәуіріндегі ең ірі жетістіктерімен байланысты стратегиялық нысан. Бірақ ұшырылымдар көлемі мен технологиялық ерекшеліктері қоршаған ортаға түсетін жүктемені де арттырады.
Мәселені шешудің өзегі — қауіпсіздік стандарттарын күшейту, экологиялық мониторингті жүйелеу, ұшырылымдар туралы ақпараттың ашықтығын қамтамасыз ету және құлау аймақтарына қатысты әлеуметтік-экономикалық өтемақы механизмдерін әділ іске асыру. Осындай қадамдар ғана ғарыштық прогресс пен табиғи орта қауіпсіздігі арасындағы тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді.