Қазақша рефераттар

Дыбыстарды тыңдайық тапсырмасы

Жағдай ұғымы және оның зерттеудегі орны

Тілдік теорияны оқыту үдерісінде бастауыш сынып оқушыларының есте сақтау қабілетін дамыту үшін белгілі бір педагогикалық жағдайларды әдейі ұйымдастыру қажет. Ожегов түсіндірмесінде «жағдай жасау» — өмір мен қызметтің белгілі бір саласында орныққан ережелер жүйесі, сондай-ақ қандай да бір әрекеттің жүзеге асуына ықпал ететін талаптар жиынтығы ретінде қарастырылады.

Осы мәтінде «жағдай» ұғымы — тілдік теорияны меңгерту барысында бастауыш сынып оқушыларының есте сақтау қабілетін мақсатты дамытуға мүмкіндік беретін оқу үдерісін ұйымдастыру тәсілдері мен орта сипаттамалары.

Неге бұл мәселе өзекті?

  • Психологтар мен педагогтардың байқауы бойынша, бастауышта оқу әрекетіне толық үйренбеген, ойлау амалдарын меңгермеген оқушылар кейін үлгерімі төмен топқа жиі қосылады.
  • Есте сақтаудың тереңдігі, ұзақ мерзімділігі және еріктілігі жеткілікті қалыптаспаса, тілдік материалды меңгеру баяулайды.
  • Дәстүрлі «үлгі бойынша орындату» мен жаттауға негізделген тапсырмалар балалардың бастамасын, ойлап табуын және дербестігін шектейді.

Бастауыш жастағы есте сақтаудың психологиялық ерекшеліктері

Бастауыш сынып оқушыларының есте сақтауы көбіне нақты сипатта болады: олар нақты объектілерге, көрнекілікке, әрекетке сүйеніп жақсы қабылдайды. Сондықтан тілдік теорияны меңгертуде көрнекі-бейнелік тіректерді тиімді қолдану маңызды.

Негізгі шарттардың бірі — жанама есте сақтауды қалыптастыру. Бұл есте сақтауды жеңілдететін қосымша құралдарды (белгі-символдар, кесте, сызба, тірек сөздер, жоспар) саналы қолдануға үйретуді білдіреді.

Жанама есте сақтауды қалыптастыру қадамдары

1) Объектіні бөлшектеу

Материалды құрамдас бөліктерге бөліп, әр бөліктің қызметін анықтау.

2) Белгілерді айқындау

Негізгі сипаттарды бөліп көрсету: түбір, қосымша, дыбыс, орфограмма, мағына.

3) Байланыс орнату

Шартты белгілер жүйесі арқылы (сызба, алгоритм, тірек сөз) өзара тәуелділікті көрсету.

Ассоциативті есте сақтауды дамытатын жаттығулар

Ассоциацияға негізделген әдістер есте сақтауды жеңілдетіп қана қоймай, оқушының тілдік материалды мағыналық тұрғыдан байланыстыруын күшейтеді. Мұндай жаттығулардың тиімді түрлері төмендегідей.

Сөзді сурет арқылы есте сақтау

Сөзді нақты бейнемен байланыстыру арқылы есте сақтаудың көрнекі арнасы күшейеді.

Сөзді әңгіме құрастыру арқылы есте сақтау

Бірнеше сөзді бір сюжеттік желіге біріктіру мағыналық есте сақтауды арттырады.

Шет тіліндегі сөздерді фонетикалық ассоциация арқылы есте сақтау

Дыбысталуы ұқсас сөздер мен таныс дыбыстық тіркестер арқылы есте қалдыру жеңілдейді.

Сабақтағы эмоциялық ахуал және құрылым

Есте сақтауды дамыту сабақтарының тиімділігі көбіне сыныптағы оң эмоциялық ахуалға байланысты: ашықтық, қызығушылық, тапсырманы орындауға ішкі дайындық. Оқушы өз табысын түсінген сайын өзін-өзі бағалауы мен сенімділігі артады, бұл әсер біртіндеп басқа пәндерге де таралады.

Тәжірибеде мұндай сабақтар кіріспе, негізгі, қорытынды бөліктерден тұратын құрылымда ұйымдастырылғанда нәтижелі болады.

Кіріспе бөлім

  • Оң эмоциялық фон құру: жылы сөз, өзара ілтипат, ынтымақтастыққа шақыру.
  • Ми қызметін белсендіретін жеңіл қимыл-қозғалыс жаттығулары: жұмысқа қабілеттілікті арттырып, зейін мен есте сақтауға ықпал етеді.

Негізгі бөлім

  • Тапсырмалар нақты танымдық үдеріске бағытталады және ұжыммен орындауға ыңғайланып таңдалады.
  • Дамытушы әсер бір үлгідегі тапсырмаларды бірнеше рет орындау арқылы бекітіледі.
  • Қызығушылықты сақтау үшін сыртқы форматы түрлендіріліп, ішкі бағыты (мақсаты) бірізді сақталады.

Қорытынды бөлім

Сабақты қорытындылау, қиындықтарды талқылау және нәтижені бағалау маңызды.

Рефлексия сұрақтары

  • Біз бүгін не істедік?
  • Осы сабақта нені үйрендік?
  • Не оңай болды, не қиын болды? Неліктен?

Психологиялық қолайлы орта: қорғаныс және сынып ережелері

Тілдік теорияны меңгерту кезінде есте сақтауды түзету және дамыту жұмыстары психологиялық қауіпсіз ортада жүргізілуі тиіс. Бұл бала мен мұғалім арасындағы сенімге негізделген қарым-қатынасты, сондай-ақ сынып ішіндегі түсіністікті нығайтады.

Ережелер жүйесі

  • Әр пікір талқыланады, бірақ тұлғаны кемсітетін сынға жол берілмейді.
  • Кикілжің мүмкіндігінше өзара келісіммен шешіледі; қажет болса, сыныпта талқыланады, ал жауапкершілік қатысушыларға жүктеледі.
  • Тыйым тек өзгені ренжітетін немесе оқу үдерісіне кедергі келтіретін әрекеттерге қатысты қойылады (мысалы, сабақ кезінде айқайламау).

Рефлексияны ұйымдастыру

Рефлексия — балалардың не ұнағанын, не ұнамағанын, не жаңалық болғанын айтуы және әр баланың пікір білдіруіне жағдай жасалуы.

Мұғалімге арналған сұрақтар үлгісі

  • Қалай ойлайсыңдар, бүгін сабақта маған не ұнады? Несі ұнамады?
  • Не таңқалдырды? Оны қалай байқадыңдар?

Есте сақтаудың еріктілігін қалыптастыратын тәсілдер

Ерікті есте сақтау — оқушының материалды саналы түрде ұйымдастырып, қажетті стратегияны таңдай білуі. Алғашқы кезеңде балалар көбіне материалды бірнеше рет оқуға сүйенеді, кейін біртіндеп тиімді тәсілдерді қолдануға үйренеді.

Мағыналық бөліктерге бөлу

Мәтінді бөліктерге бөлу — түсініп есте сақтаудың негізгі жолы. Үлкен өлеңдерді жаттағанда оқушылар шумаққа емес, мазмұн логикасына қарай бөліп үйренуі керек.

Жоспар құру

Ертегі, әңгіме сияқты мәтінді есте сақтау үшін жоспар құру пайдалы. 1-сыныпта жоспарды бірінен кейін бірі келетін суреттер қатары ретінде беру тиімді, кейін суреттер негізгі ойды білдіретін сөз тіркестеріне ауыстырылады.

Күнделікті қысқа жаттығулар

  • Сөйлемді дыбыстап оқу, сөздерді анық буындап айту.
  • Көзбен шолып шығу, көзді жұмып, сөзді ойша әріптеп «жазу».
  • Дәптерге жазу, соңғы сөзден бірінші сөзге дейін тексеру.

Ойын, жарыс және тапсырмаларды түрлендіру

Бастауыш сыныппен жұмыс істеуде ойын мен жарыс элементтері, мейірімді әрі қызықты атмосфера, ұжымдық жұмыс пен ынтымақтастық — сабақтың танымдық деңгейін көтеретін негізгі тетіктер. Түрлі әрекет түрлерінің (тыңдау, айту, жазу, қимыл) алма-кезек берілуі шаршауды азайтады және мотивацияны сақтайды.

Тіл сабақтарында қолданылатын тиімді дидактикалық құралдар

  • Таңдамалы және еркін диктанттар
  • «Жанды сөздер» ойыны
  • Көңілді есте сақтау жаттығулары
  • Суреттері бар жеке карточкалар
  • Кестелер мен алгоритмдер
  • Сөйлеммен жұмысқа арналған сергіту жаттығулары
  • Қазақ халқының жаңылтпаштары
  • Дидактикалық сөзжұмбақтар мен ребустар
  • «Дыбыстарды тыңдайық» тапсырмасы
  • Сауат ашудағы көңілді өлеңдер
  • Эмоциялық есте сақтауды дамыту ойындары
  • Дидактикалық ертегілер
  • Оқушы–мұғалім–ата-анаға арналған жаднамалар

Диктант түрлері: есте сақтауды жүйелі жаттықтыру

Диктанттың әр түрі есте сақтаудың түрлі арнасын (есту, көру, мағыналық ұйымдастыру) іске қосады. Ең тиімді нәтиже — мақсат айқын қойылып, дайындық пен талдау бірге жүргенде байқалады.

Алдын ала дайындығы бар диктант

Оқушылар мәтін мазмұнын түсіндіреді, сөздерді орфографиялық жағынан талдайды, жазылуын негіздейді. Мақсат — түсініп жазу және қателердің алдын алу.

Көру диктанты

Мұғалім мәтінді оқиды және тақтаға жазады. Оқушылар мәтінді мұқият қарап, орфограммаларды табады, ережеге сай сөздерді белгілейді.

Мәтін жабылғаннан кейін оқушылар мұғалімнің айтуымен жатқа жазады, соңында өз-өзін тексеру жүргізеді.

Есте сақтау арқылы жазу

Орфограммалары бар сөздерді бекіту үшін мәтін (өлең не проза) жатталады, орфография мен тыныс белгілері түсіндіріледі, кейін жазылғаны үлгімен салыстырылады.

Алдын алу диктанты

Мұғалім мәтінді сөйлем-сөйлеммен оқиды. Оқушылар қиын сөздерді бөліп көрсетіп, жазылуын түсіндіреді, маңызды бөліктердің асты сызылады. Қате мәтінді жазуға дейін-ақ түзетіледі.

Қалпына келтірілген мәтін

Оқушылар мәтіннен белгілі грамматикалық категорияларды (етістік, зат есім т.б.) тыңдап жазып алады, кейін тірек сөздерге сүйеніп мәтінді өздігінен қайта құрастырады. Бұл тәсіл белсенділік пен дербестікті арттырады.

«Кім көп ұғады?» ойын диктанты

Мұғалім сөйлемді бір рет оқиды, сөйлемдер арасындағы кідірісте оқушылар ұққанын жазады. Мұнда сөз саны емес, дәлдік маңызды. Жаттығу есте сақтау мен орфографиялық дағдыны қатар дамытады.

Тыңдау арқылы есте сақтауды дамыту: «Дыбыстарды тыңдайық»

Сауат ашу сабақтарында тыңдау мәдениетін дамыту есте сақтауға тікелей әсер етеді. «Дыбыстарды тыңдайық» тапсырмасында мұғалім қысқа уақытқа сыныпты тыныштыққа бағыттайды: балалар көзін жұмып, айналадағы дыбыстарды ажыратады, кейін қандай дыбысты қалай қабылдағанын талқылайды.

Бұл жұмыс тыңдау сезімталдығын арттырады, баяу дыбысты қабылдауға үйретеді және аудиомәтінді тыңдап түсінуге дайындайды.

Сөзжұмбақ, ребус және көрнекілік: тілдік байланыстарды күшейту

Нұсқаулардың көп болуы сөздер арасындағы байланыс орнатуға көмектеседі. Сондықтан сөзжұмбақ, ребус, жұмбақ шешу жұмыстары орфографияны, сөзжасамды және морфемиканы меңгертуге ықпал етеді.

Ребусты шешуге оқушыларды арнайы үйрету керек: алдымен қысқа сөздерден бастап, кейін әріптер мен суреттер әртүрлі орналасатын күрделі үлгілерге көшу тиімді.

Сондай-ақ тіл сабақтарында сурет бойынша әңгіме құрастыру, өлең оқу, суретке байланысты жұмбақтың жауабын табу сияқты тапсырмалар есте сақтауды белсендіреді.

Көру–есту–қимылды біріктіру: есте сақтауды кешенді дамыту

Жазуға үйрету кезеңінде көру және есту өткірлігін қатар қалыптастыру маңызды. Оқушы дауысты мен дауыссыз дыбысты ажыратуы, сөз түбіріндегі екпінді дауыстыны, үнді және қатаң дауыссыздарды айыра білуі — орфографиялық сауаттылықтың негізі.

Тиімді нәтиже есте сақтаудың бір ғана түрін бөле-жара дамыту емес, кешенді біріктіру арқылы келеді: есту, көру және қимыл арналарын үйлестіру ұғыну өнімділігін арттырады.

Дыбыстау және сөйлеу ырғағы

Дыбыстарды дұрыс айту, мақамды өңдеу, сөйлеу ырғағын дамыту үшін өлең, жаңылтпаш, мақал-мәтелдерден үзінділерді жүйелі қолдану пайдалы.

Қолмен әңгімелеп беру (көрнекілікпен)

Иллюстрация көрсетіліп, мәтіннің не туралы екені болжатылады; кейін болжам тексеріліп, мәтін мұғаліммен бірге қайта оқылады және қолмен әңгімелеп беріледі. Бұл әдіс бірнеше арнаны бір мезгілде іске қосады.

Жеке карточка-тапсырмалар

Жеке тапсырмалар арқылы түзету жұмыстары оқушының деңгейіне қарай ілгерілеуін қамтамасыз етіп, есте сақтаудың тұрақтануына көмектеседі.

Қорытынды тұжырымдар

Есте сақтау — ақпаратты қабылдау, сақтау және қажет кезде қайта жаңғырту үдерісі. Танудың өзі қабылданған мәліметтің уақыт аралығында сақталуын талап етеді, ал жаңғырту — сыртқы тірексіз, ішкі қордан қайта шығару қабілеті.

Бастауыш мектеп жасында есте сақтау оқу ықпалымен дамиды: сөз-қисынды және мағыналық есте сақтаудың үлесі артып, оқушының есте сақтауды саналы басқаруы күшейеді. Дегенмен бұл кезеңде көп жағдайда көрнекі-бейнелік есте сақтау басым болады: балалар анықтама мен түсіндіруден гөрі нақты дерек, оқиға, зат пен фактілерді жылдам ұғып, жақсы сақтайды. Сонымен қатар мағыналық байланыс әлсіз болса, механикалық жаттауға бейімділік байқалады.

Тілдік теорияны оқытуда есте сақтауды дамытудың негізгі жағдайлары

  • Көрнекіліктерді жүйелі қолдану (иллюстрация, сызба, кесте).
  • Мағыналы жаттауға үйрету: материалды құрылымдау, жоспар құру, тірек белгілерді қолдану.
  • Тілдік байланыстарды күшейтетін тапсырмаларды көбейту: сөзжұмбақ, ребус, жұмбақ, ойын элементтері.
  • Жанама есте сақтауды қалыптастыру: белгі-символдар, алгоритмдер, қосымша тіректер арқылы есте сақтауды ұйымдастыру.
  • Психологиялық қауіпсіз және жағымды эмоциялық орта құру: ереже, ынтымақтастық, рефлексия.