Қазақша рефераттар

Ұлыс біртұтас

XVII ғасырдың аяғында Қазақ хандығы күрделі сыртқы саяси қысымға түсті: оңтүстік-батыстан Жайық казактары қолдаған Еділ қалмақтары шапқыншылық жасады, солтүстіктен Сібір казактары шабуылдады, ал Жайықтың арғы бетіндегі қоныстарға башқұрттар да көз тікті. Оңтүстіктен Орта Азия хандықтарының (Бұхара, Хиуа) билеушілері қысым көрсетті. Алайда қазақ халқына төнген ең қаһарлы қауіп шығыстан — күшті әрі агрессияшыл Жоңғар хандығынан келді.

Тәуке хан дәуірінің жалпы сипаты

Осы дүрбелең заманда Қазақ Ордасының ханы Тәуке болды. Халық берген, тарихқа енген есімі — Әз-Тәуке, яғни дана Тәуке. Біртұтас Қазақ Ордасында ол отыз бес жылға жуық билік жүргізді. Әз-Тәуке әкесінің көзі тірісінде-ақ Шығыс Түркістан бағытына қатысты елшілік ісіне қатысып, мемлекеттік тәжірибе жинақтаған. 1680 жылы ақ киізге көтерілген тұста ол кемеліне келген, бұрынғы дәуір оқиғаларын жақсы білетін, Жәңгір хан заманындағы ахуалды көзімен көрген тұлға еді.

Билікке келу жағдайы

Тәуке билікке салыстырмалы бейбіт кезеңде келіп, жері кең, халқы мол, дәстүрі мен заң жүйесі қалыптасқан іргелі ұлыстың тізгінін ұстады.

Тарихи салыстыру

Оны Қасым ханмен салыстыруға болады. Бірақ Қасым хан, ең алдымен, әскербасы ретінде танылса, Тәуке ханның бейнесі көбіне ақылман саясаткер қырынан көрінеді.

Жоңғар қаупі және алғашқы ауыр соққы

Алайда үміт ұзаққа созылмады. Үлкен дайындықпен соғыс ашқан Дүрбін-Ойрат әскері 1681–1684 жылдары (шартты түрде «Сайрам соғысы» деп атала беретін кезең) оңтүстікті еркін ойрандап, қалаларды қиратып, халықты тұтқындап, елдің еңсесін басты. Бұл тұтқиыл шабуылдан кейін қазақ жұрты ұзақ уақыт бойы ес жия алмады.

Бұл жеңіліс нені білдірді?

  • Бұл — екі ғасырдан астам уақытқа созылған қақтығыстың бір ғана кезеңі еді; толық күйреу емес, қайта күш жинауға мүмкіндік бар болатын.
  • Соғыстан кейінгі шамамен он екі жылдық тыныс кезеңі Қазақ Ордасына ел ішін қалпына келтіруге жағдай жасады.

Дегенмен қолайлы сәт толық пайдаланылмады. Ғалдан-Бошүкті хан бүкіл моңғол жұртын қайта ұйыстыру жолындағы күреске кірісіп, Халхаға аттанып, Қытаймен соғысты. Дүрбін-Ойраттың бір бөлігі жорықта жүрген, ұлыс ішіндегі саяси ахуал да тұрақсыз еді. Осындай жағдайда Әз-Тәуке шешуші бастама көтере алмады.

Ресеймен қатынас: дипломатия және шекаралық текетірес

Бұл кезеңде Тәуке хан терістіктегі қуатты көрші Ресеймен қатынасқа ерекше көңіл бөлді. Аралық жылдардың өзінде Сібір шебіне бірнеше мәрте елші жіберіп, орыс елшілерін қабылдады. Алайда отаршылдық сипат ала бастаған Ресей Қазақ Ордасымен тең дәрежеде бейбіт, достық қатынас орнатуға мүдделі емес екенін іс жүзінде көрсеткен: қазақ елшілерін халықаралық жоралғыға сай қабылдамай, Тобылдан асырмай, кейде тұтқындап, қорлық көрсетіп, бекініс шептерін үнемі күшейтіп отырды.

Шекарадағы ахуалдың салдары

Осыған жауап ретінде қазақтардың жекелеген жасақтары шекара маңына жортуыл жасап отырды. 1582 жылдан бастап бұл өңірде келімсек орыс пен жер иесі қазақ арасындағы қақтығыстар толастамаған. Дәл осы ұзаққа созылған жанама текетірес нәтижесінде Қазақ Ордасы екі ғасыр бойы терістік шекарасын салыстырмалы түрде берік ұстай алды.

1694 жылы Түркістанға келген орыс елшілеріне Әз-Тәуке: «Түріктің сұлтаны мен қызылбастың шахынан менің қай жерім кем? Ешбір кемдігім жоқ» деп, ордалы жұрттың ешкімге бас ұрмайтынын ашық айтқаны баяндалады.

«Жеті жарғы»: мемлекеттік ойдың биік деңгейі

Әз-Тәуке ханның қазақ тарихындағы ең ірі еңбектерінің бірі — «Жеті жарғы» аталған заң жүйесі. Бұған дейін де далада іргелі құқықтық дәстүр болғаны мәлім: Шыңғыс ханның «Жасақ» жинағы, Алтын Орда тұсындағы низамдар, Қазақ Ордасындағы Қасым ханның «Қасқа жолы» мен Есім ханның «Ескі жолы».

«Жеті жарғының» тарихи мәні

  • Ұлыстық береке-бірлікті сақтауға бағытталған негізгі заң ретінде қызмет атқарды.

  • Қоғамдық топтар мен жеке адамдар арасындағы қатынасты реттеп, мінез-құлық нормаларын айқындады.

  • Ұлттық сана мен мемлекеттік сананың құқықтық көрінісіне айналды.

  • Ежелгі жора негізін сақтай отырып, жаңа заман талабына бейімделді.

Ішкі саясат және биліктің қайта бөлінуі

Әз-Тәуке ханның ішкі саясаты туралы толық әрі тікелей дерек аз, көбіне жанама мәліметтер арқылы пайым жасалады. Мемлекетті орталықтандыруды күшейтіп, жеке өкімін арттыру мақсатында ол ақсүйек төре әулетінің ықпалын шектеуге ұмтылғаны айтылады. Бұл тұрғыдан алғанда, биліктің едәуір бөлігін билерге сүйеніп жүргізу — сырттай ұтымды көрінгенімен, ұзақ мерзімде Қазақ Ордасының саяси құрылымына ауыр салмақ түсірді.

«Алты би» жүйесі

XVIII ғасыр басындағы деректерде алты алаштың тізгіні алты биге ұстатылғаны аталады: Ұлы Жүзде Үйсін Төле би, Орта Жүзде Қаз дауысты Қазыбек би, Кіші Жүзде Алшын Әйтеке би, қырғызда Қараш би, қарақалпақта Сасық би, құрамада Мұхамед би.

Осы тәртіп нәтижесінде басқару ісі іс жүзінде ірі ұлыстық-әкімшілік бөлініске қарай ойыса бастады. Уақыт өте келе билер күшейіп, ру-ұлыс мүддесін көбірек күйттейтін жағдай қалыптасты; хан жарлығы бұрынғыдай бұлжымай орындала бермеді.

Маңызды ескерту: «қазақ ешқашан біртұтас болмады» деген пікір туралы

Кейбір үстірт пайымдарда «қазақ сұлтандары үнемі бет-бетіне тартты, қазақ ешқашан біртұтас ел болмады» деген тұжырым айтылады. Дәстүрлі хан сайлау тәртібі сақталған кезеңдерде мұндай қорытындыны абсолют шындық ретінде ұсыну қисынсыз: Қазақ Ордасы тарихында хан билігіне құрмет, ортақ саяси тәртіп және бірлік ұстанымдары ұзақ уақыт өзек болған. Жекелеген дербестікке ұмтылу оқиғалары кездескенімен, олар жалпы үрдісті түгел сипаттай алмайды.

Әскери әлсіреу және технологиялық артта қалу

Әз-Тәуке хан тұсындағы ең ауыр проблемалардың бірі — төтенше ахуалға сай әскери құрылымды және шаруашылық ұйымдастыруды жаңғырту ісінің тұралап қалуы. Деректерде Тәуке хан сексен мың әскер шығара алады делінеді, алайда бұл сан асыра айтылған болуы ықтимал. Сол кезеңде халық саны жоғары болғанын ескерсек, шешуші қатер кезеңінде ірі тұрақты әскер жасақтаудың әлсіздігі жалпы әскери әлеуеттің құлдырағанын аңғартады.

Басымдық саны емес, сапада болды

Қазақ аламаны мен жоңғар шерігі бірме-бір келгенде шамалас соғысуы мүмкін еді. Бірақ жаппай шайқастарда ойраттардың артықшылығы айқын сезілді. Негізгі айырма — қару түрінде: бұл кезеңде жоңғарлар мылтық пен зеңбіректі кеңірек қолдана бастады, ал қазақ жасақтарының негізгі қаруы көбіне найза, қылыш, садақ болып қала берді.

От қаруы: қолдану бастамасы және үзілген бағдар

От қаруына алғашқы болып ден қойған жұрт тек ойраттар емес. Қазақтарда да мұндай үрдіс байқалған: 1644 жылғы шайқаста Салқам Жәңгір ханның от қарумен жарақтанған атқыштары ұрыс тағдырын шешкені кеңінен белгілі. Бірақ сол табысты тәжірибе кейін жүйелі түрде жалғаспай, мылтықты көбейту және арнайы от қарулы әскер құру ісі кенжелеп қалды.

Ал жоңғарлар Ресеймен шектес өңірлерден қару сатып алу, айырбастау, тартып алу арқылы тез қаруланып, кейін мылтық соғу мен оқ-дәрі жасауға дейін жетті. Ойрат-қытай соғыстары барысында жаңа қаруды игеруі олардың тактикасын да өзгертіп, соғыс жүргізу тәсілін жаңғыртты.

1698 жыл: жаңа шапқын және шиеленістің ұлғаюы

Толық бір мүшел өткен соң соғыс оты қайта тұтанды. 1698 жылы қоңтажы Сыбан-Раптан Қазақ Ордасының шегіне кіріп, қазақ қосындарын талқандап, Шу аңғары мен Талас бойындағы елді ойсырата шауып, мыңдаған адамды қырып, он мыңдай тұтқын және мол олжамен кері қайтты.

Келесі кезеңнің логикасы

Сыбан-Раптанның күшеюі жоңғар назарын қайтадан шығысқа — Қытай майданына бұрғызды. Қытай билігі де жоңғардың өктемдігін қауіпті деп бағалап, үлкен соғысқа дайындалды. Нәтижесінде ойрат-қытай соғысы қайта жанданып, ұзақ жылдарға созылған ауыр майданға айналды.

Бұл жағдай Орталық Азиядағы жалпы бақастықтың қаншалықты күрделі әрі көпқабатты болғанын көрсетеді: Қазақ Ордасы батыс, солтүстік, оңтүстік қысыммен қатар, шығыстағы ең қуатты қарсыласпен ұзаққа созылған шешуші тартысқа мәжбүр болды. Тәуке хан дәуірі осындай геосаяси қысымның тоғысқан тұсында өтіп, елдің құқықтық жүйесін бекітуімен, бірақ әскери жаңғырудың кешеуілдеуімен айрықша сипатталды.